II. UPRAWNIENIA SŁUŻB POWOŁANYCH DO
UTRZYMANIA BEZPIECZEŃSTWA I PORZĄDKU PUBLICZNEGO
POLICJA
Podstawowym podmiotem powołanym do czuwania nad bezpieczeństwem obywateli jest policja. Ustawa
stanowi, że policja jako formacja umundurowana i uzbrojona jest przeznaczona do ochrony ludzi oraz
utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego. Jednocześnie ustawa o Policji nakłada na jej
funkcjonariuszy realizujących czynności służbowe obowiązek respektowania i poszanowania godności
ludzkiej oraz przestrzegania i ochrony praw człowieka. Do podstawowych zadań policji należy między
innymi:
- ochrona życia i zdrowia ludzi oraz ochrona mienia,
- ochrona bezpieczeństwa oraz porządku publicznego,
- wykrywanie sprawców przestępstw i wykroczeń,
- kontrola przestrzegania przepisów porządkowych i administracyjnych ( art. 1 ust 2. Ustawa z dn. 06.04.1990 r. o Policji - Dz. U. 02.7.58
)
STRAŻ GMINNA (MIEJSKA)
Inną umundurowaną służbą posiadającą zadania w zakresie ochrony bezpieczeństwa i porządku
publicznego jest straż gminna (w miastach straż miejska), działająca w oparciu o ustawę o strażach
gminnych ( Ustawa z dn. 29.08.1997 r. o strażach gminnych - Dz. U.
97.123.779 ). Do zadań straży gminnych na podstawie art. 11 ww. ustawy należą między
innymi:
- ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych,
- współdziałanie z organizatorami i innymi służbami w ochronie porządku podczas zgromadzeń i imprez
publicznych,
- doprowadzanie osób pod wpływem alkoholu do izby wytrzeźwień lub miejsca ich zamieszkania,
- czuwanie nad porządkiem oraz - w ograniczonym zakresie - kontrola ruchu drogowego i ochrona
obiektów komunalnych.
Poza wyżej wymienionymi służbami, uprawnienia do ingerowania w sferę wolności obywatelskich mają
m.in.: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Straż Graniczna, Straż Leśna oraz podmioty działające
na podstawie ustawy o ochronie osób i mienia oraz ustawy o bezpieczeństwie imprez masowych.
Zgodnie z pierwszą z ww. ustaw pracownicy ochrony podejmują działania zapewniające
bezpieczeństwo życia i zdrowia oraz nietykalność osobistą jednostek, zapobiegają przestępstwom i
wykroczeniom przeciwko mieniu oraz nie dopuszczają do wstępu na teren chroniony osób
nieuprawnionych.
Na podstawie drugiej z nich służby
porządkowe zapewniają bezpieczeństwo podczas koncertów, meczów piłkarskich i innych
wydarzeń publicznych przeznaczonych dla dużej liczby widzów.
Wydawanie poleceń
Zgodnie z art. 31 ust. 2 Konstytucji RP "każdy jest obowiązany
szanować wolności i prawa innych. Nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie
nakazuje". Natomiast w sytuacji, kiedy polecenie wydawane
jest przez uprawniony do tego ustawowo organ, mamy prawny obowiązek zastosowania się do tego
polecenia .
KOMPETENCJE POLICJI
Najszerszymi kompetencjami w zakresie wydawania poleceń dysponują funkcjonariusze policji. Ustawa
przyznaje funkcjonariuszom nawet prawo do użycia środków przymusu bezpośredniego tj. siły
fizycznej, czy też broni w razie, gdy obywatel odmawia zastosowania się do poleceń wydanych na
podstawie prawa. Za wydane na podstawie prawa należy uznać takie polecenia, które mają oparcie w
konkretnych przepisach oraz mają na celu wykonywanie zadań policji (zadania: patrz wyżej). Na
przykład zgodnie z Prawem o ruchu drogowym, uczestnicy ruchu i inne osoby znajdujące się na drodze
zobowiązane są stosować się do poleceń policjantów ( Ustawa z dn.
20.06.1997 r. Prawo o ruchu drogowym - Dz. U. 97.98.602 ). Rozporządzenie w sprawie kontroli
ruchu drogowego wyraźnie mówi, że policjant w celu przeprowadzenia kontroli ruchu drogowego jest
uprawniony do wydawania poleceń, np. zatrzymania pojazdu, opuszczenia pojazdu itp. ( Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dn.
25.05.1999 r. w sprawie kontroli ruchu drogowego - Dz. U. 99.53.563 ). Takim poleceniom mamy
obowiązek się podporządkować.
Jeżeli jednak wydawane polecenia nie mieszczą się w ramach
obowiązującego prawa, obywatel może się im nie podporządkować. Przykładowo możemy odmówić
wypełnienia polecenia policjanta, który zażąda, żebyśmy własnoręcznie złapali groźnego przestępcę.
Żaden z przepisów prawa nie upoważnia policji do narażania życia obywateli. Nie możemy natomiast
odmówić policjantowi udostępnienia swojego telefonu, jeżeli ten jest mu potrzebny np.: do wezwania
pomocy. Wynika to z przepisów ustawy o Policji, na podstawie której policjanci mają prawo zwracania
się w nagłych wypadkach do każdej osoby o niezbędną pomoc. Pamiętajmy, że jesteśmy zobowiązani do
udzielenia takiej pomocy.
Oczywiście w praktyce często trudno jest nam stwierdzić czy polecenie
funkcjonariusza zostało wydane z przekroczeniem prawa, czy też nie. W sytuacji, kiedy nie jest dla
nas oczywiste, że polecenie jest bezprawne, powinniśmy się podporządkować, aby nie narazić się na
przykre konsekwencje.
Wiążącego charakteru nie mają z pewnością polecenia wydane przez
funkcjonariusza bez powodu i podania uzasadnienia, np.: "proszę tu nie stać". Można się
również nie podporządkować nakazowi zachowania, które jest naruszeniem prawa. Policjant nie może
więc zażądać od nas abyśmy coś ukradli lub kogoś pobili. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z
przepisami Prawa o ruchu drogowym polecenia wydawane przez osoby kierujące ruchem lub uprawnione do
jego kontroli mają pierwszeństwo przed sygnałami świetlnymi i znakami drogowymi. Dlatego też
poleceniu policjanta, który nakazuje nam przejechać na czerwonym świetle lub "pod prąd"
powinniśmy się podporządkować, chyba że wykonanie polecenia groziłoby nam niebezpieczeństwem.
KOMPETENCJE STRAŻY GMINNEJ
Prawo do wydawania poleceń przysługuje także strażnikom gminnym na podstawie art. 12 ust. 1 pkt 7
ustawy o strażach gminnych ( Ustawa z dn. 29.08.1997 r. o strażach
gminnych - Dz. U. 97.123.779 ). Do poleceń tych tak samo jak w wypadku poleceń wydawanych
przez funkcjonariuszy policji, musimy się stosować o ile mają swoje oparcie w przepisach prawa.
Oczywiście nie mamy obowiązku wypełniana poleceń, które zmuszają nas do zachowania sprzecznego z
prawem. Podobnie w wypadku, kiedy osoba uprawniona wydaje polecenie bez przyczyny, a jedynie ze
względu na własne "widzimisię". Wydanie polecenia jest uzasadnione, jeżeli ma na celu
ochronę spokoju i porządku publicznego. Strażnik podczas wykonywania czynności służbowych jest
obowiązany nosić umundurowanie i legitymację służbową. Zobowiązany jest także najpierw przedstawić
się imieniem i nazwiskiem, a na żądanie okazać legitymację. Oznacza to, że strażnik nieumundurowany
nie może wydać nam żadnego polecenia, które musielibyśmy wykonać.
KOMPETENCJE SŁUŻB ZAANGAŻOWANYCH W
UTRZYMANIE PORZĄDKU PODCZAS IMPREZ MASOWYCH
Ustawa o bezpieczeństwie imprez masowych nałożyła na organizatorów koncertów, wydarzeń sportowych i
kulturalnych obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa ich uczestnikom ( Ustawa z dn. 22.08.1997 r. o bezpieczeństwie imprez masowych - Dz. U.
01.120.1298 ). Odpowiednio oznakowane służby porządkowe, powołane do utrzymania porządku na
imprezie mają prawo żądać opuszczenia terenu imprezy przez osoby nieuprawnione (np. bez biletu)
oraz osoby zakłócające porządek lub łamiące "zakaz stadionowy". Pracownicy służby
porządkowej powinni być oznaczeni identyfikatorami. Prawidłowe identyfikatory powinny zawierać imię
i nazwisko pracownika oraz napis "Służba porządkowa", a także nazwę wystawcy, numer
identyfikacyjny oraz zdjęcie pracownika, określoną datę ważności oraz pieczęć i podpis wystawcy.
Pracownik ochrony zobowiązany jest użyć zwrotu "służba
porządkowa" i podać swoje imię i nazwisko oraz poinformować o przyczynie wydania
polecenia.
W przypadku osób zakłócających porządek i nie wypełniających poleceń osoba będąca pracownikiem
agencji ochrony ma prawo użycia siły fizycznej. Uprawnionym do użycia siły jest więc tylko osoba
posiadająca licencję agenta ochrony. Pracownicy służby porządkowej mają obowiązek nie wpuścić na
imprezę osób, wobec których sąd lub kolegium do spraw wykroczeń orzekło zakaz wstępu (tzw. zakaz
stadionowy) oraz osoby odmawiające okazania karty wstępu, czy też poddania się kontroli. Coraz
więcej klubów, dyskotek czy też sklepów posiada własną ochronę. Najczęściej są to pracownicy
wyspecjalizowanych firm ochrony osób i mienia, działających na podstawie koncesji oraz przepisów
ustawy ( Ustawa z dn. 22.08.1997 r. o ochronie osób i mienia - Dz. U.
97.114.740 ). Wszyscy pracownicy zatrudnieni w charakterze agentów ochrony zobowiązani są
uzyskać specjalną licencję. Pracownicy agencji ochrony powinni być oznaczeni w sposób jednolity,
umożliwiający ich identyfikację oraz określenie firmy, w której są zatrudnieni. Jednym z uprawnień
im przysługujących jest możliwość wydawania nakazu opuszczenia strzeżonego obszaru lub obiektu w
przypadku stwierdzenia braku uprawnienia do przebywania na danym terenie, bądź też w wypadku
zakłócania porządku ( Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 18.11.1998
r. w sprawie szczegółowego trybu działań pracowników ochrony, podejmowanych wobec osób znajdujących
się w granicach chronionych obiektów i obszarów - Dz. U. 98.144.933 ). Pracownik ochrony może
wydać takie polecenie po przedstawieniu się imieniem i nazwiskiem. Obowiązany jest użyć zwrotu"służba ochrony" oraz podać przyczynę wydania polecenia.
W razie niepodporządkowania się poleceniu pracownik ochrony może wezwać policję. W takim wypadku
powinien zajście opisać w notatce. Ochroniarz może użyć siły fizycznej jedynie w razie zagrożenia
osoby lub mienia przez niego ochranianego oraz w samoobronie, jeżeli zostałby zaatakowany. W innych sytuacjach agent ochrony nie może użyć siły .
Zakłócaniem porządku jest między innymi naruszanie przepisów porządkowych obowiązujących w danym
miejscu. Na pewno za takie naruszenie może być uznane wnoszenie do baru, czy na dyskotekę własnego
alkoholu. Pracownicy ochrony nie mają prawa odmówić wstępu do lokalu osobom, które ukończyły 18
lat. W Polsce jest to właśnie wiek, w którym osiąga się pełnoletność i pełnię praw obywatelskich.
Nie widzę powodu, dla którego osoba, która może głosować w wyborach, oraz ma obowiązek odbycia
służby wojskowej, nie mogła wejść do baru. Jeżeli miejsce nie jest zorganizowane na specjalnych
zasadach, a więc kart członkowskich i ograniczonej dostępności, to znaczy, że jest otwarte dla
wszystkich i ochrona nie ma prawa decydować arbitralnie, kto wejdzie a kto nie. Również właściciel
lokalu nie ma prawa ustalać, żadnych dyskryminujących reguł. Nie dopuszczalne jest ustalanie zakazu
wstępu dla niskich, wysokich, starych, czy młodych, jeżeli lokal ma charakter publiczny.
Legitymowanie
Prawo do bezpieczeństwa to również prawo do tego, by nie być
kontrolowanym, legitymowanym, jeżeli nie przemawiają za tym usprawiedliwione okoliczności.
Legitymowanie jest więc również ingerencją w sferę wolności obywatelskich.
Uprawnienie do legitymowania, a więc sprawdzania dokumentów przysługuje policjantom na podstawie
ustawy o Policji. Ustawa stanowi, że policjant ma prawo do legitymowania osób w celu ustalenia ich
tożsamości.
Policjant zanim poprosi obywatela o okazanie dokumentów ma obowiązek
podać stopień, imię i nazwisko. Policjant umundurowany powinien mieć w widocznym miejscu numer
służbowy, aby łatwo było go zauważyć i zapamiętać. Policjant nieumundurowany musi okazać
legitymację służbową w sposób umożliwiający legitymowanemu odczytanie i zanotowanie nazwiska
policjanta i nazwę organu, który wydał legitymację.
Policjant ma obowiązek:
- podać nam podstawę prawną oraz
- przyczynę , a więc podstawę faktyczną legitymowania
np. podejrzenie popełnienia przestępstwa (z tym, że policjant powinien podać konkretnie, dlaczego
postanowił nas wylegitymować).
Legitymowanie może być podjęte w szczególności w celu:
- identyfikacji osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia,
- ustalenia świadków zdarzenia powodującego naruszenie bezpieczeństwa lub porządku publicznego, -
wykonania polecenia wydanego przez sąd, prokuratora, organy administracji rządowej lub samorządu
terytorialnego,
- identyfikacji osób wskazanych przez pokrzywdzonych jako sprawców przestępstw lub wykroczeń,
odnalezienia osób zaginionych lub ukrywających się przed organami ścigania lub wymiarem
sprawiedliwości.
Nie jest to wyczerpujące wyliczenie, a jedynie przykładowe, ponieważ możliwe jest legitymowanie w
oparciu o inne przepisy ustawowe.
Niezgodne z prawem jest legitymowanie bezpodstawne, nieuzasadnione,
na wszelki wypadek. W zasadzie możemy przyjąć, że jeżeli nie popełniliśmy przestępstwa lub
wykroczenia i nie ma podstaw do podejrzewania nas o jego popełnienie (np.: gdy ktoś przez pomyłkę
wskazał nas jako kieszonkowca lub gdy mamy zakrwawione ubranie, a w pobliżu właśnie ktoś został
pobity, itp.) oraz nie jesteśmy świadkami wypadku lub przestępstwa oraz nie jesteśmy poszukiwani
(lub, niestety, podobni do poszukiwanego) to nie powinniśmy być legitymowani.
Ponieważ zawsze mogą zdarzyć się sytuacje szczególne i nietypowe ważne jest, aby policjant podał
nam przyczynę legitymowania.
LEGITYMOWANIE PASAŻERÓW
(zasady obowiązujące w wypadku kontroli w pociągu, autobusach i w środkach komunikacji miejskiej)
Prawo przewozowe stanowi, że w wypadku, gdy podróżny odmawia opłacenia należności za przejazd lub
należności takiej nie opłacił w całości lub części, przewoźnik lub osoba przez niego upoważniona ma
prawo żądania okazania dokumentu umożliwiającego stwierdzenie jego tożsamości ( Ustawa z dn. 15.11.1984 r. Prawo przewozowe - Dz. U. 00.50.601 ). W
razie odmowy zapłacenia należności i niemożności ustalenia tożsamości podróżnego, przewoźnik może
zwrócić się do funkcjonariusza policji i innych organów porządkowych, które mają zgodnie z
przepisami uprawnienia do ustalania tożsamości osób, o podjęcie odpowiednich czynności. Policjant
lub inny organ w tym przypadku ma prawo i obowiązek ustalenia danych podróżnego. W razie
uzasadnionego podejrzenia, że bilet lub dokument uprawniający do zniżki (np.: legitymacja
studencka) jest podrobiony pracownik przewoźnika może zatrzymać go za pokwitowaniem. Wszystkie te
uprawnienia przysługują jedynie kontrolerowi, który posiada w widocznym miejscu identyfikator
zawierający nazwę przewoźnika, numer identyfikacyjny, zdjęcie kontrolującego, okres ważności oraz
pieczęć wystawcy.
Pasażer na gapę, który próbuje siłą uniknąć wylegitymowania działa
bezprawnie i może narazić się na uprawnioną reakcję kontrolera. Należy pamiętać, że to osoba, która
nie zapłaciła za przejazd postępuje niewłaściwie, a nie wykonujący swoje obowiązki kontroler.
JAK MOŻNA USTALIĆ TOŻSAMOŚĆ OSOBY
LEGITYMOWANEJ?
Dane osoby legitymowanej można ustalić na podstawie dowodu osobistego, a w wypadku cudzoziemca -
paszportu, a także innych nie budzących wątpliwości dokumentów takich jak np.: legitymacja szkolna,
prawo jazdy, czy też oświadczeń osób, których tożsamość ustalono. Innym sposobem ustalenia danych
osoby legitymowanej jest telefoniczne lub osobiste porozumienie się z osobami przez nią wskazanymi.
Policjant może odstąpić od legitymowania osoby, która jest mu znana. Organy dokonujące kontroli
dokumentów powinny w miarę możliwości posłużyć się metodą najmniej uciążliwą dla legitymowanego.
Bezzasadne legitymowanie jest nadużyciem i nie powinno się zdarzać. Należy pamiętać, że na
nieprawidłowe, naszym zdaniem, działanie policjanta możemy złożyć skargę przełożonemu policjanta,
która może spowodować jego odpowiedzialność służbową. Na sposób przeprowadzenia tej czynności
możemy złożyć zażalenie do prokuratora.
LEGITYMOWANIE PRZEZ STRAŻNIKÓW I
INNE SŁUŻBY PORZĄDKOWE
Uprawnienia do legitymowania posiadają również strażnicy gminni na podstawie art. 12 ustawy o
strażach gminnych oraz rozporządzenia w sprawie zakresu i sposobu wykonywania przez strażników
gminnych niektórych czynności ( Rozporządzenie Rady Ministrów z dn.
16.11.1998 r. w sprawie zakresu i sposobu wykonywania przez strażników gminnych niektórych
czynności - Dz. U. 98.84.536 ). Rozporządzenie stanowi, że strażnik ma prawo legitymowania
osób, gdy ustalenie ich tożsamości jest niezbędne do wykonania zadań określonych w ustawie i ma na
celu:
- identyfikację osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia,
- identyfikację ujętej osoby stwarzającej zagrożenie dla życia zdrowia lub mienia,
- ustalenie świadków zdarzenia,
- wykonanie pisemnego polecenia organu samorządu terytorialnego.
Sposób przeprowadzenia tej czynności jest analogiczny do opisanego sposobu postępowania
obowiązującego funkcjonariuszy policji. Ustalenie tożsamości zachodzi w oparciu o takie same dane
jak wyżej omówione. Z powodu bezpodstawnego zastosowania oraz niewłaściwego sposobu przeprowadzenia
tej czynności przysługuje nam prawo do zażalenia, które składa się do prokuratora (art.15 ust. 7).
Prawo do legitymowania w ograniczonym zakresie przysługuje też pracownikom agencji ochrony osób i
mienia działającym w oparciu o przepisy ustawy o ochronie osób i mienia. Mogą oni podczas
wykonywania swojej pracy żądać okazania przepustki, identyfikatora lub innych dokumentów
uprawniających do przebywania na terenie chronionym oraz legitymowania osób w celu ustalenia ich
tożsamości, w wypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia przeciwko dobrom
powierzonym ochronie. Przed przystąpieniem do sprawdzania dokumentów pracownik ochrony powinien
podać swoje imię i nazwisko oraz okazać licencję lub inny dokument uprawniający go do wykonywania
ochrony na danym terenie w taki sposób, aby osoba kontrolowana miała możliwość odczytania tych
danych oraz ich zanotowania. Pracownik ochrony zobowiązany jest podać podstawę prawną i przyczynę
legitymowania. Po sprawdzeniu dokumentów pracownik ochrony powinien napisać notatkę służbową, w
której ma obowiązek zapisać dane osoby kontrolowanej, czas, miejsce i przyczynę legitymowania.
W sytuacji, kiedy czujemy się pokrzywdzeni niewłaściwym zachowaniem pracownika ochrony, mamy kilka
możliwości. Z uwagi na to, że ochroniarze są pracownikami firm ochrony, na ich działania możemy
poskarżyć się szefowi firmy. Prowadzenie firmy ochroniarskiej wymaga uzyskania koncesji, która
wydawana jest przez ministra spraw wewnętrznych i administracji po zasięgnięciu opinii właściwego
komendanta wojewódzkiego policji. Właściciel firmy powinien więc obawiać się skarg na jego
działalność, ponieważ w razie stwierdzenia nieprawidłowości może utracić koncesję. Skuteczne może
być więc również złożenie skargi do komendanta wojewódzkiego policji, który wydaje licencje
pracownikom ochrony.
Poza opisanymi wcześniej przypadkami, możemy zostać poproszeni o okazanie dokumentów w związku z
udziałem w imprezie masowej. Służby porządkowe zabezpieczające bezpieczeństwo imprezy mają prawo do
sprawdzania biletów, karnetów lub zaproszeń uprawniających do wstępu, a także legitymowania
uczestników w celu ustalenia ich tożsamości. Ustalenie tożsamości osoby biorącej udział w imprezie
może wynikać:
- z potrzeby stwierdzenia, czy wobec osoby nie został orzeczony zakaz wstępu na imprezy masowe (tak
zwany zakaz stadionowy),
- w przypadku podejrzenia, że kontrolowana osoba próbuje wnieść na imprezę broń, alkohol czy
narkotyki.
Pracownicy służb porządkowych zobowiązani są do posiadania identyfikatorów umieszczonych w
widocznym miejscu. Identyfikator powinien zawierać imię i nazwisko pracownika oraz wyraźny napis"Służba porządkowa". Wszyscy pracownicy służby porządkowej powinni być jednolicie
oznakowani w sposób umożliwiający ich odróżnienie. Wszelkie podejmowane przez nich działania
powinny w jak najmniejszym stopniu naruszać godność i inne dobra osobiste osób, wobec których są
podejmowane.
Nie podporządkowanie się poleceniom porządkowych, wnoszenie broni lub
innych niebezpiecznych przedmiotów oraz alkoholu jest wykroczeniem, za które sąd może ukarać
sprawcę grzywną do 5000 złotych oraz zakazem wstępu na imprezy nazywanym "zakazem
stadionowym".
