IV. KONTROLA OSOBISTA ORAZ PRZEGLĄDANIE ZAWARTOŚCI BAGAŻU
Przeszukanie, w każdej postaci, stanowi ingerencję w sferę chronioną prawem nietykalności
osobistej (art. 41 ust.1 Konstytucji) oraz prawem do prywatności. Kontrola osobista oraz
przeglądanie zawartości bagażu i sprawdzenie ładunku są czynnościami zbliżonymi do przeszukania.
Podstawą prawną dokonywania tych czynności przez policjantów jest art. 15 ust. 1 pkt 5 ustawy o
Policji.
Policjant ma prawo do przeprowadzenia kontroli osobistej lub przeglądania zawartości
bagażu lub ładunku w przypadku uzasadnionego podejrzenia popełnienia przez osobę czynu
zabronionego, podjęcia decyzji o zatrzymaniu osoby, a także na rozkaz przełożonego w przypadkach
imprez o charakterze masowym.
Czynność ta bardzo silnie ingeruje w prawa jednostki i w związku z tym może być podejmowana
jedynie w uzasadnionych wypadkach. W wypadku kontroli osobistej osoba, która ma być jej
poddana może żądać obecności osoby przybranej (to znaczy wskazanej przez nią osoby) . Taka
osoba jest świadkiem kontroli. Uprawnienie to ma zapobiegać próbom fałszowania przebiegu kontroli,
np.: przez podrzucenie kontrolowanemu czegoś do bagażu. Kontrola osobista powinna być
przeprowadzana, w miarę możliwości, za pośrednictwem osoby tej samej płci, w pomieszczeniu
niedostępnym na czas kontroli dla osób postronnych.
Przeglądanie bagażu, bądź ładunku, powinno odbywać się w obecności właściciela, chyba że zwłoka
mogłaby spowodować zagrożenie dla życia, zdrowia ludzkiego lub mienia. Sytuacja taka wystąpi na
przykład w razie podejrzenia, że w bagażu znajduje się ładunek wybuchowy. W takiej sytuacji policja
może otworzyć bagaż pod nieobecność właściciela. Na żądanie osoby kontrolowanej policjant powinien
sporządzić protokół. Kontrolowanemu przysługuje prawo złożenia skargi do przełożonego
funkcjonariusza, który dokonał sprawdzenia osoby lub bagażu oraz w razie niewłaściwego sposobu
przeprowadzenia kontroli - do prokuratora.
Przykład : W jednej ze szkół nauczyciele wraz z policją przeszukali tornistry
wszystkim uczniom. Celem tej akcji było znalezienie narkotyków oraz osób je rozprowadzających. Tego
typu akcja, chociaż motywowana koniecznością walki z narkotykami, była jednak zupełnie bezprawna.
Nie można przeszukiwać wszystkich uczniów tylko dlatego, że podejrzewa się jednego lub kilku z nich
o posiadanie narkotyków. Podstawą kontroli osobistej jest uzasadnione podejrzenie popełnienia przez
osobę poddawaną kontroli przestępstwa lub wykroczenia.
Ustawa o strażach gminnych nie upoważnia wprost strażników do kontroli osób i bagażu. Mają
jednak prawo do kontroli osoby i bagażu w przypadku ujęcia osoby mogącej dysponować niebezpiecznymi
przedmiotami. Przeszukanie to ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa dokonującym ujęcia strażnikom.
Przygotowywana nowelizacja ustawy o strażach gminnych upoważnia strażników do dokonywania kontroli
osobistej i przeglądania podręcznych przedmiotów osób naruszających prawo. W chwili wydawania
niniejszej publikacji regulacja ta była jeszcze przedmiotem prac Rady Ministrów.
Z oczywistych względów zabronione jest wnoszenie na koncert, stadion, bądź do hali sportowej
broni, alkoholu lub narkotyków. W celu zapewnienia bezpieczeństwa wszystkim uczestnikom imprezy
organy porządkowe, w tym pracownicy ochrony uprawnieni są do przeglądania zawartości bagaży, a
także dokonywania kontroli osobistej. Kontrola powinna być dokonywana przez co najmniej dwóch
pracowników ochrony tej samej płci, co osoba kontrolowana. Zgodnie z przepisami wspomniana kontrola
może być dokonywana tylko w razie podejrzenia, że uczestnik próbuje wnieść zabronione przedmioty.
W praktyce bardzo często służby porządkowe kontrolują rutynowo wszystkich uczestników
imprezy, co nie jest postępowaniem właściwym .
Ustawa o ochronie osób i mienia, jak również przepisy wydane na jej podstawie, nie regulują
kwestii uprawnień pracowników firm ochroniarskich do kontroli osób i bagażu. W praktyce przyjmuje
się, że kontrola osobista jest możliwa tylko w wypadku ujęcia osób zagrażających dobrom chronionym
w celu przekazania policji i może mieć na celu sprawdzenie czy złapana osoba nie posiada przy sobie
jakiejś broni.
Przykład : W supermarkecie pracownik ochrony, tzw. detektyw sklepowy zauważył,
że jeden z klientów schował coś do plecaka. Po przekroczeniu przez klienta linii kas poprosił go na
zaplecze, gdzie zażądał otwarcia plecaka i pokazania jego zawartości. Gdy klient odmówił, detektyw
plecak otworzył i przejrzał znajdujące się w nim rzeczy oraz przeszukał odzież klienta.
W tej sytuacji działanie pracownika ochrony było oczywiście bezprawne . Jeżeli
klient dobrowolnie nie zgodził się na kontrolę swoich rzeczy, a detektyw był przekonany, że klient
dopuścił się kradzieży powinien wezwać policję.
Przeszukanie osoby
Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość przeszukania osoby. Pod pojęciem
przeszukania osoby należy rozumieć także przeszukanie jej odzieży oraz podręcznych przedmiotów. Od
kontroli osobistej przeszukanie różni się tym, że podstawą jego przeprowadzenia jest Kodeks
postępowania karnego i ma ono charakter czynności procesowych. Oznacza to, że czynności te są
przeprowadzane w ramach toczącego się postępowania karnego. Tym głównie różnią się od omówionych
wcześniej przeszukań porządkowych, dokonywanych na podstawie innych ustaw.
Zgodnie z art. 219 § 2 można przeszukać osobę w celu znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód
w sprawie lub podlegających zajęciu w postępowaniu karnym (np.: których posiadanie jest
nielegalne). Przeszukanie osoby może nastąpić również w związku z zatrzymaniem i wówczas jego celem
jest sprawdzenie czy osoba zatrzymywana posiada broń lub inne niebezpieczne przedmioty oraz rzeczy
mogące służyć do popełnienia przestępstwa lub wykroczenia albo stanowić dowody rzeczowe lub
podlegać przepadkowi (np.: narkotyki). W wypadku przeszukania osoby lub jej odzieży czynność ta
powinna być przeprowadzana przez osobę tej samej płci. Osobę, która ma być poddana przeszukaniu
należy zawiadomić o celu przeszukania i wezwać do wydania poszukiwanych przedmiotów. Może ona
poprosić o obecność podczas przeszukania inną osobę, która powinna być dopuszczona do udziału w
czynności, jeżeli nie utrudni to przeszukania. Osoby uczestniczące w przeszukaniu podpisują
protokół przeszukania i mają prawo zgłosić zarzuty, co do jego treści.
Przeszukanie powinno być dokonane zgodnie z celem tej czynności, z zachowaniem umiaru i
poszanowania godności osób, których ta czynność dotyczy, oraz bez wyrządzania niepotrzebnych szkód
i dolegliwości. Treść tego nakazu wynika z potrzeby realizacji gwarantowanego konstytucyjnie prawa
do poszanowania przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka (art. 30 Konstytucji), ochrony życia
prywatnego (art. 47 Konstytucji) oraz zakazu nieludzkiego i poniżającego traktowania (art. 40
Konstytucji). Naruszenie omawianego nakazu może uzasadniać złożenie zażalenia na sposób
przeprowadzenia przeszukania, może mieć ponadto znaczenie w ewentualnym postępowaniu cywilnym o
rekompensatę za naruszenie dóbr osobistych oraz o odszkodowanie od Skarbu Państwa za szkody
wyrządzone przez funkcjonariuszy. Na sposób przeprowadzenia przeszukania przez policję przysługuje
zażalenie do prokuratora.
