opracowanie z serii "Poznaj Swoje Prawa"

III. ZATRZYMANIE

Ujęcie

Jedną z najistotniejszych wolności obywatelskich jest wolność osobista. Granicę ochrony wolności osobistej jednostki stanowi ład społeczny. Wolna wola jest chroniona jako objaw wolności, jeżeli jest zgodna z porządkiem prawnym. Z tego też powodu istnieje szereg wypadków, kiedy wolność osobista może zostać ograniczona. Konstytucja RP zapewnia nietykalność osobistą i wolność osobistą. Pozbawienie lub ograniczenie tych wolności może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonych w ustawie. Przepisy kodeksu karnego przewidują surowe kary dla osób bezprawnie pozbawiających wolności innych ludzi (art. 189). Jednakże równocześnie kodeks postępowania karnego w art. 243 stanowi, że każdy obywatel ma prawo ująć osobę, która popełniła przestępstwo na tzw. gorącym uczynku, czyli bezpośrednio po popełnieniu przez nią przestępstwa lub po podjętym pościgu . Zgodnie z § 2 tego artykułu osobę ujętą należy niezwłocznie przekazać policji. Niezwłocznie oznacza, że nie wolno przedłużać ujęcia ponad niezbędne minimum.
Pracownicy agencji detektywistycznych (tzw. prywatni detektywi) nie posiadają dotychczas żadnych szczególnych uprawnień do zatrzymywania osób. W związku z tym mogą dokonywać ujęcia przestępców jedynie na tych samych zasadach co wszyscy obywatele, a więc na gorącym uczynku lub w wyniku pościgu podjętego bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa.

STRAŻ GMINNA
Strażnicy miejscy podczas wykonywania swoich zadań w zakresie ochrony porządku publicznego wynikających z ustaw i przepisów prawa lokalnego, mogą dokonywać ujęcia osób stwarzających zagrożenie dla życia, , zdrowia ludzkiego oraz mienia. Podstawą ujęcia może więc być fakt popełnienia przez osobę przestępstwa lub wykroczenia (ujęcie na gorącym uczynku lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa). Zanim jednak strażnik miejski przystąpi do zatrzymania osoby zobowiązany jest wezwać ją do zachowania zgodnego z prawem i zaprzestania zachowania grożącego wspomnianym dobrom prawnym (uzasadniającego interwencję). W wypadku bezskuteczności wezwania strażnicy mają prawo do zastosowania środków przymusu, przeszukania osoby ujętej w celu sprawdzenia czy nie ma niebezpiecznych przedmiotów i doprowadzenia jej do najbliższej jednostki policji. Strażnik dokonujący ujęcia ma obowiązek poinformowania osoby o przyczynach zatrzymania, musi uprzedzić ujętego o obowiązku zastosowania się do wydawanych poleceń oraz sporządzić notatkę zawierającą dane ujętej osoby, czas i miejsce oraz przyczyny ujęcia. Jeżeli wymaga tego sytuacja strażnik powinien zapewnić osobie zatrzymanej pomoc lekarską. Strażnicy dokonujący tej czynności zobowiązani są działać w sposób możliwie najmniej naruszający godność zatrzymanego.

INNE SŁUŻBY
Służby porządkowe zabezpieczające przebieg imprezy masowej nie mają uprawnień do zatrzymywania osób w takim zakresie jak wynika to z praw i obowiązków policji. Mają prawo jedynie do ujęcia osób stwarzających bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia i zdrowia ludzkiego, a także chronionego mienia. Po ujęciu takiej osoby porządkowy ma obowiązek poinformować ją o przyczynach ujęcia oraz niezwłocznie przekazać ją policji. W wypadku, kiedy zatrzymana osoba wymaga pomocy lekarskiej zobowiązany jest do udzielenia pierwszej pomocy oraz zawiadomienia służby medycznej. Całe zajście powinno zostać przez niego opisane.
Podobnie pracownicy agencji ochrony mają prawo do ujęcia osób stwarzających bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także chronionego mienia.

Ustawa, jak również przepisy wydane na jej podstawie nie określają podstaw faktycznych dokonania tej czynności. Przyjmuje się więc, że uprawnienie do ujęcia osoby pracownik ochrony powinien wykorzystywać tylko w przypadku, kiedy osoba ta jest sprawcą przestępstwa (włamała się do chronionego przez niego magazynu) bądź, kiedy nie można ustalić tożsamości sprawcy wykroczenia, a więc mniej groźnego czynu np. osoby, która wybiła szybę w sklepie). Podstawą faktyczną ujęcia może być, więc ujęcie osoby na gorącym uczynku lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia, albo uzasadnione przypuszczenie, że zatrzymywana osoba popełniła przestępstwo na chronionym terenie. Przed ujęciem osoby pracownik ochrony powinien krzyknąć"służba ochrony" oraz wezwać do zachowania zgodnego z prawem, a następnie poinformować ją o przyczynach ujęcia i uprzedzić o obowiązku podporządkowania się jego poleceniom oraz wylegitymować. Pracownik ochrony ma obowiązek uniemożliwić ujętej osobie ucieczkę i może w tym celu stosować siłę. Musi niezwłocznie wezwać policję i przekazać jej zatrzymanego.

Wprawdzie przepisy ustawy o ochronie osób i mienia upoważniają pracowników ochrony wyłącznie do ujęcia osób zagrażających osobom lub rzeczom przez nich ochranianym, lecz nie oznacza to, że nie mogą oni udzielić pomocy osobom postronnym i np.: zatrzymać osobę bijącą przechodnia na ulicy, czy też niszczącą sąsiedni budynek. Do podjęcia działania przeciwko bezprawiu upoważniony jest bowiem każdy na podstawie art. 243 k.p.k., o czym była mowa na wstępie ( Kodeks postępowania karnego z dn. 06.06.1997 r. - Dz. U. 97.89.555 ).

Zatrzymanie porządkowe na podstawie ustawy o policji

Najpełniejsze uprawnienia w zakresie zatrzymywania osób przysługują funkcjonariuszom policji. Od zatrzymania procesowego uregulowanego w art. 244 Kodeksu postępowania karnego odróżnić należy zatrzymanie porządkowe (prewencyjne) dokonywane przez policję na podstawie ustawy o Policji lub przez funkcjonariuszy Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego na podstawie ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, oraz zatrzymanie "do wytrzeźwienia dokonywane przez policję na podstawie art. 40 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Zatrzymanie "porządkowe" jest możliwe w stosunku do osoby stwarzającej w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, a także mienia (np.: jakaś osoba grozi komuś bronią). Policja może zatrzymać osobę tylko, jeżeli uzna, że inne środki (np.: kontrola dokumentów, upomnienie) będą nieskuteczne. Dokonując zatrzymania na podstawie przepisów ustawy o Policji funkcjonariusz zobowiązany jest poinformować osobę o zatrzymaniu i jego przyczynach oraz uprzedzić ją o obowiązku zastosowania się do wydawanych poleceń. Policjant dokonujący zatrzymania ma obowiązek udzielenia zatrzymanemu pierwszej pomocy oraz jeżeli to konieczne zapewnić mu pomoc lekarską. Zatrzymanie nie może trwać dłużej niż 48 godzin. Po doprowadzeniu osoby zatrzymanej do jednostki policji, policjant powinien sporządzić protokół i wręczyć jego kopię zatrzymanemu. Osoba zatrzymana ma prawo wniesienia do sądu zażalenia na zatrzymanie.

Zatrzymanie właściwe (procesowe) na podstawie Kodeksu postępowania karnego

W wypadku zatrzymania właściwego ma ono na celu zapobieganie uchylaniu się osoby podejrzanej przed wymiarem sprawiedliwości. Można powiedzieć, że na tej podstawie zatrzymuje się jedynie osoby podejrzewane o popełnienie przestępstwa (np.: zabójstwa, kradzieży, włamania) i to tylko wtedy, gdy policja obawia się, że sprawca ukryje się lub będzie zacierał ślady przestępstwa lub zastraszał świadków. Zatrzymanie polega na pozbawieniu wolności na czas nie przekraczający 72 godzin. Zatrzymany powinien być zwolniony, jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie zostanie przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Ponadto zatrzymany musi być zwolniony, jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania go do dyspozycji sądu nie doręczono mu postanowienia o zastosowaniu wobec niego tymczasowego aresztowania. Okres zatrzymania należy liczyć od momentu faktycznego pozbawienia wolności zatrzymanego.
^^^Zatrzymanego należy pouczyć o jego prawie do wniesienia zażalenia do sądu w terminie 7 dni oraz o prawie żądania zawiadomienia osoby najbliższej lub innej osoby wskazanej przez niego.
^^^Zatrzymany ma prawo do nawiązania w dostępnej formie kontaktu z adwokatem, a także na jego żądanie należy umożliwić mu bezpośrednią z nim rozmowę. Podmiot dokonujący zatrzymania może zastrzec, że będzie przy niej obecny.
^^^Osobę zatrzymaną należy natychmiast zwolnić, jeżeli ustały przyczyny uzasadniające zatrzymanie, sąd wydał postanowienie o zwolnieniu lub z opinii lekarza wynika, że zatrzymanie może być niebezpieczne dla życia lub zdrowia zatrzymanego.
^^^Zgodnie z Konstytucją każdy zatrzymany powinien być niezwłocznie i w sposób dla niego zrozumiały poinformowany o przyczynach zatrzymania. Z zatrzymania sporządza się protokół, w którym należy podać, o jakie przestępstwo zatrzymany jest podejrzewany oraz wręczyć mu odpis tego protokołu.
O pozbawieniu wolności powiadomić należy niezwłocznie rodzinę lub osobę wskazaną przez pozbawionego wolności.
^^^Decyzja o zatrzymaniu podejmowana jest w formie zarządzenia, które sporządzane jest wraz z uzasadnieniem, i na które przysługuje zażalenie do sądu . Zażalenie to przysługuje niezależnie od podstawy zatrzymania, tzn. czy następuje ono zgodnie z przepisami ustawy o Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, czy ustawy o przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Wzór zażalenia na zatrzymanie

Warszawa, dnia 11 lipca 2002 r. Sąd Rejonowy Warszawa-Śródmieście Wydział I Karny Zażalenie na zatrzymanie Na podstawie art. 246 § 1 k.p.k. składam zażalenie na zatrzymanie mnie w dniu 10.07.2002 r. o godzinie 8.30 w Warszawie przez funkcjonariuszy Komisariatu Policji Warszawa - Śródmieście. Proszę o zbadanie zasadności i legalności zatrzymania oraz prawidłowości jego wykonania. Uzasadnienie W dniu 10.07.2002 r. udałem się na Dworzec Centralny w Warszawie, chciałem zdążyć na pociąg odjeżdżający o godzinie 8,35 do Krakowa. W ręku trzymałem torbę podróżną. Z uwagi na to, że zbyt późno wyszedłem z domu spieszyłem się, podbiegałem po kilkanaście metrów. Kiedy byłem już w pobliżu dworca poczułem nagle, że ktoś chwyta mnie za rękę. Nie miałem czasu, a zatem nawet nie patrzyłem kto mnie trzyma, lecz silnie szarpnąłem rękę i pobiegłem dalej. Wówczas usłyszałem wezwanie do niezwłocznego zatrzymania i zobaczyłem ze zdziwieniem dwóch policjantów, którzy zażądali przedstawienia dokumentów. W pośpiechu i zdenerwowaniu nie mogłem znaleźć portfela wobec czego poprosiłem funkcjonariuszy aby puścili mnie, bo spóźnię się na pociąg. Ci jednak odmówili i zakomunikowali mi, że jestem zatrzymany. Następnie przedstawili przysługujące mi uprawnienia i polecili, abym udał się wraz z nimi na komisariat. Widząc, iż moje protesty pozostają bez odzewu wykonałem polecenie. Na komisariacie przedstawiłem dokumenty, które zdołałem odnaleźć w torbie. Nie zwolniono mnie jednak, ponieważ, jak stwierdził dyżurny policjant, jestem podejrzewany o włamanie do pobliskiego sklepu i zostanę przesłuchany. W areszcie czekałem ponad 3 godziny na przesłuchanie. Następnie byłem przesłuchiwany przez prawie 2 godziny. Po przesłuchaniu ponownie zostałem umieszczony w areszcie, gdzie spędziłem całą noc. Uważam, iż zatrzymanie mnie było bezzasadne i naruszyło moje prawa. Wnoszę o uznanie bezzasadności zatrzymania i zarządzenie natychmiastowego zwolnienia mnie. Bronisław Kowalski

Przepisy Konstytucji wyraźnie przewidują, że każdy pozbawiony wolności nie na podstawie wyroku sądowego ma prawo odwołania się do sądu w celu niezwłocznego ustalenia legalności tego pozbawienia. Zażalenie nie przysługuje jednak w odniesieniu do zatrzymania w celu dokonania niezbędnej czynności wyjaśniającej (np.: ustalenia jej tożsamości) albo określonej czynności dowodowej (np.: pobrania krwi), ale ze swej istoty jest to zazwyczaj zatrzymanie krótkotrwałe. W zażaleniu można podnieść zarzuty przeciwko zasadności i legalności zatrzymania, jak i prawidłowości jego wykonania. Zatrzymanie jest bezprawne, gdy nie istnieje odpowiednia podstawa prawna usprawiedliwiająca działania funkcjonariuszy np.: gdy nie było uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub gdy tożsamość osoby podejrzanej można było łatwo stwierdzić. Sąd zobowiązany jest niezwłocznie rozpatrzyć złożone zażalenie. Zgodnie z Konstytucją pozbawiony wolności powinien być traktowany w sposób humanitarny.

Bardzo istotnym zapisem o charakterze gwarancyjnym jest zapis zakazujący ponownego zatrzymania osoby podejrzanej na podstawie tych samych faktów i dowodów. Przepis ten uniemożliwia obejście przepisów o maksymalnym czasie trwania zatrzymania.

Doprowadzenie do izby wytrzeźwień

Szczególnym rodzajem pozbawienia wolności jest doprowadzenie i zatrzymanie w izbie wytrzeźwień. Podstawę prawną tego ograniczenia obywatelskiej wolności stanowią przepisy ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie (Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dn. 23.10.1996 roku w sprawie trybu doprowadzania osób w stanie nietrzeźwości, organizacji izb wytrzeźwień i zakresu opieki zdrowotnej oraz zasad ustalania opłat związanych z doprowadzeniem i pobytem w izbie wytrzeźwień. - Dz. U. 96.129.611 )
Zgodnie z przywołanymi wyżej przepisami stan nietrzeźwości nie może być jedyną przesłanką pozbawienia wolności. Art. 40 ust. 1 ustawy wymaga, aby doprowadzenie danej osoby do izby było wynikiem jej zachowania dającego powód do zgorszenia w miejscu publicznym lub zakładzie pracy (Ustawa z dn. 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi - Dz. U. 82.35.230 z późn. zm. ).
W tym wypadku do interwencji organów powołanych do utrzymania porządku najczęściej dochodzi w wyniku zgłoszenia dokonanego przez osoby, które czują się zgorszone postępowaniem lub stanem zatrzymanego. To właśnie zawiadomienie w tym wypadku staje się podstawą zatrzymania i umieszczenia w izbie. Inną podstawą zatrzymania jest znajdowanie się osoby nietrzeźwej w okolicznościach zagrażających jej życiu lub zdrowiu. Jako przykład można podać sytuację, w której osoba nietrzeźwa zasypia na drodze, torach kolejowych, itp.
Ostatnią podstawą zatrzymania osoby nietrzeźwej jest fakt stwarzania przez nią zagrożenia dla życia i zdrowia innych. Stan nietrzeźwości zachodzi, gdy zawartość alkoholu we krwi przekracza 0,5 promila.
Warto zwrócić uwagę na to, że podstawy do zatrzymania w izbie wytrzeźwień zostały ujęte bardzo szeroko i nieprecyzyjnie, pozostawiając szeroki margines interpretacji. Dlatego też ważnym uprawnieniem jest możliwość złożenia zażalenia do sądu na brak zasadności i legalności takiego doprowadzenia i zatrzymania oraz na nieprawidłowości w jego wykonaniu. W przypadku stwierdzenia bezzasadności lub nielegalności doprowadzenia lub zatrzymania albo poważnych nieprawidłowości związanych z ich wykonywaniem sąd rejonowy zawiadamia o tym prokuratora i organy przełożone nad organami, które dokonały doprowadzenia bądź zatrzymania.
Nawet w razie zaistnienia okoliczności uzasadniających zatrzymanie osoby nietrzeźwej należy pamiętać, że umieszczenie w izbie wytrzeźwień jest ostatecznością. Zgodnie z ustawą alternatywą jest doprowadzenie do zakładu opieki zdrowotnej lub innej właściwej placówki utworzonej lub wskazanej przez jednostkę samorządu terytorialnego albo do miejsca zamieszkania lub pobytu. Pożądanym zachowaniem policji i straży miejskiej byłoby doprowadzanie nietrzeźwych obywateli, szczególnie, jeżeli nie zachowują się agresywnie i nie stwarzają zagrożenia dla innych, do miejsca zamieszkania. Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wydał niekorzystny dla Polski wyrok, w którym orzekł, że nie wystarcza, aby zatrzymanie w izbie wytrzeźwień było stosowane zgodnie z prawem krajowym (a więc legalne); ale musi być w danych okolicznościach niezbędne (a więc uzasadnione) .

Policjant dokonujący doprowadzenia osoby nietrzeźwej zobowiązany jest zainteresować się jej stanem zdrowia, w tym sensie, że osoba nietrzeźwa, która ma widoczne obrażenia na ciele, brała udział w bójce, utraciła przytomność lub prosi o pomoc lekarską musi być takiemu badaniu poddana.

Czas pobytu w izbie wytrzeźwień lub jednostce policji nie może być dłuższy niż 24 godziny .

Na tych samych zasadach co policja do izby wytrzeźwień może również doprowadzać straż gminna (miejska).

Inne rodzaje zatrzymania administracyjnego

CHOROBA PSYCHICZNA
Policja na podstawie przepisów ustawy o ochronie zdrowia psychicznego ma prawo do zatrzymania osoby chorej psychicznie w celu doprowadzenia jej na badanie ( Ustawa z dn. 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego - Dz. U. 94.111.535 z późn. zm. ). Zatrzymania na tej podstawie policja może dokonać w razie uchylania się od badania osoby chorej psychicznie i zwrócenia się lekarza psychiatry publicznego zakładu opieki zdrowotnej do policji o doprowadzenie tej osoby na badanie. Doprowadzenie przez policję powinno nastąpić w obecności lekarza lub pielęgniarki publicznego zakładu opieki zdrowotnej. W praktyce w takich sytuacjach policja najczęściej unika "wtrącania się", jeżeli nie ma sądowego nakazu leczenia.

PASAŻEROWIE SAMOLOTÓW I STATKÓW
Kapitan samolotu ma prawo stosowania niezbędnych środków przymusu w stosunku do osób nie wykonujących jego zarządzeń lub zagrażających w inny sposób bezpieczeństwu lotu lub porządkowi na pokładzie statku powietrznego, jak również ma uprawnienie do zatrzymania do czasu przybycia właściwych organów osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa na statku powietrznym ( Ustawa z dn. 31.05.1962 r. Prawo lotnicze - Dz. U. 62.32.153 z późn. zm. ). Podobne uprawnienia przewiduje Kodeks morski. Kapitan statku może w czasie podróży zatrzymać w osobnym pomieszczeniu osobę, której zachowanie na statku zagraża bezpieczeństwu statku, ludzi i mienia ( Ustawa z dn. 01.12. 1961 r. Kodeks morski - Dz. U. 98.10.36 z późn. zm. ).