opracowanie z serii "Poznaj Swoje Prawa"

Stan prawny na dzień 1 czerwca 2000 r.
autor: Joanna Figura

Podstawy prawne:
- Ustawa z dn. 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 1964 r., Nr 43, poz. 296 z późn. zm.)
- Ustawa z dn. 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U z 1998 r., Nr 21, poz. 94 z późn. zm.)
- Ustawa z dn. 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r., Nr 16, poz. 93 z późn. zm.)
- Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dn. 24 października 1934 r. Prawo o postępowaniu układowym (Dz. U. z 1934 r., Nr 93, poz. 836 z późn. zm.; art. 20 § 1)

Broszurę adresujemy szczególnie do osób, które zamierzają zaciągnąć dług, ale także do osób, które już zaciągnęły zobowiązania finansowe i mają trudności z ich spłaceniem w wyznaczonym/ustalonym terminie. Spróbujemy odpowiedzieć na pytania:

Jakie są najczęstsze przyczyny powstawania długów?
Jak unikać długów?
O czym warto pamiętać jeszcze przed podjęciem decyzji o zadłużeniu?
Jakie pułapki wiążą się z zaciąganiem zobowiązań finansowych i jakie mogą być skutki nie wywiązywania się z zawartych umów?
Wskażemy też propozycje rozwiązań w sytuacji, gdy do zadłużenia już doszło.

Definicja użytych pojęć:

zadłużenie - zobowiązanie finansowe wobec innej osoby lub instytucji; dług obejmuje część podstawową (należność główną) i odsetki liczone od podstawowej kwoty długu
dłużnik - osoba zobowiązana do spłacenia długu
wierzyciel/kredytodawca - osoba, której przysługuje żądanie zwrotu określonego świadczenia / osoba, która udzieliła kredytu
negocjacja - sposób rozstrzygania sporów pomiędzy stronami konfliktu, za pomocą którego obie strony wypracowują ostateczne rozwiązanie
mediacja - sposób rozstrzygania sporów pomiędzy stronami konfliktu z udziałem mediatora - bezstronnej osoby, która wspiera proces porozumienia bez opowiadania się po żadnej ze stron; często mediacje są prowadzone np. w sytuacji: sprawca - ofiara

Rodzaje długów

• bankowe:
  - kredyty,
  - poręczenia, np. żyrowanie kredytów, pożyczek zaciąganych przez rodzinę, znajomych,
• zakupy ratalne,
• zaległości w opłatach bieżących np. za czynsz, energię, gaz, opłaty telefoniczne,
• zaległości finansowe wobec urzędów np. w ZUS-ie, urzędzie skarbowym,
• długi prywatne (wobec osób prywatnych),
• długi alimentacyjne,
• długi związane z nierentownością firmy (to znaczy ze stratami, jakie przynosi firma),
• długi spadkowe.

UWAGA! Pamiętajmy, że spadek po osobie zmarłej to nie tylko określone przedmioty, ale również jej zobowiązania, czyli długi spadkowe. Spadku po zmarłym można nie przyjąć w ogóle, przyjąć wprost - tzn. ze wszystkimi długami, lub też przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza - to znaczy zobowiązać się do spłaty długów zmarłego tylko do wysokości faktycznie odziedziczonego majątku. Od chwili, gdy spadkobierca dowiaduje się o spadku, ma 6 miesięcy na złożenie przed sądem lub notariuszem oświadczenia, że przyjmuje spadek wprost lub tylko z dobrodziejstwem inwentarza. Jeśli nie złoży oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza przed upływem 6 miesięcy to automatycznie dziedziczy majątek wprost i ponosi odpowiedzialność za wszystkie długi zmarłego, nawet jeśli przekroczą one wartość odziedziczonego spadku (patrz Kodeks cywilny Dz. U. z 1964 r., Nr 16, poz. 93 z późn. zm., art. 1030-1034).

Jakie są przyczyny powstawania zadłużeń?

• brak realnych możliwości spłaty długu,
• brak świadomości o konsekwencjach wynikających z zaciągania długów,
• unikanie spłaty zaciąganych długów,
• niedotrzymywanie terminów płatności, np. opóźnienia w płatności za czynsz, składki ZUS, zobowiązania wobec urzędu skarbowego,
• obniżenie wysokości rat bez zgody wierzyciela.

Jakie mogą być skutki zadłużenia?

Zależą one od rodzaju długu, jaki zaciągamy:

• Naliczanie karnych odsetek, np. za opóźnienia w spłacie kolejnych rat kredytu zgodnie z umową zawartą między stronami, bądź - jeśli to nie zostało uregulowane w umowie - naliczanie odsetek ustawowych.
• Postępowanie sądowe wierzyciela, np. kredytodawcy, przeciwko dłużnikowi, np. kredytobiorcy, o zwrot należności, czyli zaciągniętego długu, np. kredytu.
• Egzekucja komornicza - postępowanie komornika polegające na ściąganiu zadłużenia od zobowiązanego do jego spłaty, czyli od dłużnika.
• Obciążenie hipoteczne - czyli ograniczenia praw własności.
• Licytacja - pozbawienie praw do lokalu lub innej własności (pozbawienie danej osoby prawa do rzeczy ruchomej, np. samochodu, bądź nieruchomej, np. gruntu, poprzez jej sprzedaż. Licytacji rzeczy ruchomych dokonuje komornik. Licytacja nieruchomości odbywa się pod dozorem sędziego).
• Eksmisja - orzeczenie sądowe nakazujące danej osobie opróżnienie lokalu, pozbawienie danej osoby lokalu nie własnościowego.
• Zajęcie mienia.
• Potrącenia z wynagrodzenia określonej sumy (art. 87 Kodeksu pracy). Z wynagrodzenia za pracę po odliczeniu zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych mogą być potrącane następujące należności:
  - sumy, które egzekwuje się na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych,
  - sumy, które egzekwuje się na zaspokojenie świadczeń innych niż alimentacyjne,
  - zaliczki pieniężne, które udzielane są pracownikowi np. na paliwo, na wyjazdy służbowe,
  - kary pieniężne przewidziane w Kodeksie pracy dla pracowników.

Kto może odpowiadać za zaciągnięte długi?

• sam dłużnik,
• współdłużnik, np. wspólnik w interesach,
• współmałżonek/rodzina dłużnika,
• poręczyciel (żyrant).