Stan prawny na dzień 1 listopada 2008 r., wydanie
III
Tekst przygotowali: Rafał Kowalski,
Renata Niecikowska (Stowarzyszenie Klon/Jawor) na podstawie
następujących opracowań z serii „Poznaj Swoje Prawa”: „Bezrobotni – pomoc, rejestracja, uprawnienia”, E.
Bartoszyńska, J. Białas, R. Kowalski, A. Kuć (wykorzystano w
rozdziale III, IX), „Niepełnosprawni – aktywne formy pomocy na rynku
pracy”, E. Bartoszyńska, R. Kowalski, A. Kuć (wykorzystano
w rozdziale V, VI, VIII), „Niepełnosprawni – rehabilitacja zawodowa i
społeczna”, M. Świerczyński (wykorzystano w rozdziale
VII).
Dziękujemy za konsultację wydania
pierwszego (Warszawa, 2006): Paulinie Chodyrze z Ministerstwa
Pracy i Polityki Społecznej, Ilonie Gosk, Magdalenie Huszczy i
Magdalenie Klaus z Fundacji Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych,
Joannie Starędze-Piasek z Instytutu Rozwoju Służb Społecznych,
Wojciechowi Piętce ze Stowarzyszenia Przyjaciół Integracji
konsultacja wydania III: Jacek
Białas
I. WSTĘP
Czego dotyczy tekst i do kogo jest kierowany
Tekst opisuje najważniejsze formy pomocy dla osób
wykluczonych społecznie, które mają szczególne trudności ze
znalezieniem pracy lub jej utrzymaniem (są wykluczone z rynku
pracy). Trudności te mogą wynikać z osobistej sytuacji (np. są to
osoby bezdomne, wychodzące z nałogów, opuszczające więzienia), z
niskich kwalifikacji lub z długiego okresu pozostawania bez pracy,
a także z przyczyn takich jak np. niepełnosprawność. Wymienione
problemy mogą wystąpić jednocześnie, przez co mają jeszcze większy
wpływ na trudną sytuację danej osoby. Staramy się unikać opisywania
wsparcia dla osób, w przypadku których bezrobocie jest sytuacją
przejściową na drodze do znalezienia pracy (tak jak np. w przypadku
wielu absolwentów lub osób okresowo tracących zatrudnienie). Nie
opisujemy też innych, niż pomoc w znalezieniu zatrudnienia, form
pomocy, np. w postaci zasiłków (więcej informacji na ten temat
można znaleźć w innych opracowaniach z serii „Poznaj Swoje
Prawa”).
Poprzez przedstawienie dostępnych sposobów pomocy chcemy zachęcić
osoby wykluczone społeczne z rynku pracy do korzystania z różnych
uprawnień, z których mogą korzystać, ale nie zawsze wiedzą o ich
istnieniu. Mamy nadzieję, że zawarte w opracowaniu informacje będą
też przydatne pracownikom organizacji i instytucji, których
zadaniem jest pomoc osobom znajdującym się w trudnej sytuacji
życiowej.
Co to jest wykluczenie społeczne – trochę teorii
Naszym celem nie jest opisywanie licznych, skomplikowanych
definicji i dokumentów (zarówno europejskich, jak i krajowych)
związanych z wykluczeniem społecznym. Niemniej trudno nie odnieść
się w tym tekście ogólnie do tego, co wynika z różnych opracowań,
określających na czym polega wykluczenie społeczne.
I tak, dla
przykładu, według „Diagnozy społecznej 2005” wykluczenie społeczne
przejawia się brakiem lub niewystarczającym poziomem uczestnictwa w
głównym nurcie społeczeństwa i dostępu do rynku pracy, edukacji,
opieki medycznej, zabezpieczenia społecznego. „Diagnoza społeczna
2007”, opisując wykluczenie społeczne, w pierwszej kolejności
zwraca uwagę na ubóstwo i bezrobocie.
Z kolei według Narodowej Strategii Integracji Społecznej NSIS
(formalnie dokument ten już nie obowiązuje; służył do przygotowania
Krajowego Planu Działań na lata 2004-2006), wykluczenie społeczne
to sytuacja uniemożliwiająca lub znacznie utrudniająca jednostce
lub grupie, zgodne z prawem pełnienie ról społecznych, korzystanie
z dóbr publicznych i infrastruktury społecznej, gromadzenie zasobów
i zdobywanie dochodów w godny sposób.
Definicja wykluczenia społecznego znajduje się również w
dokumentach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013.
Definiuje on wykluczenie społeczne jako brak lub ograniczenie
możliwości uczestnictwa, wpływania i korzystania z podstawowych
instytucji publicznych i rynków, które powinny być dostępne dla
każdego.
Co warto więc podkreślić wykluczenie społeczne może
występować w różnych sferach życia społecznego, nie tylko
na rynku pracy, ale też np. w kulturze, edukacji, w dostępie do
świadczeń społecznych, w mieszkalnictwie. Trzeba pamiętać, że
wykluczenie to wiele trudności na raz. Np. bycie osobą
niepełnosprawną nie musi od razu oznaczać wykluczenia, ale osoba
niepełnosprawna może być wykluczona, jeśli ma problemy, które się
na siebie nakładają. Mogą to być, np. kłopoty z kształceniem, ze
znalezieniem pracy – czyli na sytuację tej osoby składa się wiele
trudności, a nie tylko sama niepełnosprawność.
Wykluczenie społeczne jest łączone z ubóstwem. Jednak nie można
postawić znaku równości między zjawiskiem ubóstwa a wykluczeniem
społecznym. Osoby ubogie nie muszą być wykluczone i odwrotnie –
osoby wykluczone niekoniecznie są ubogie.
Nowelizacje
III wydanie „Wykluczeni...” przygotowywane jest w okresie
oczekiwania na kolejne nowelizacje ustaw, regulujących opisane tu
formy pomocy. Nowelizacje czyli zmiany wprowadzone zostaną np. do
ustawy o promocji zatrudnienia, nowy kształt będzie miał system
pomocy niepełnosprawnym na rynku pracy, planuje się zmiany w
ustawie o spółdzielniach socjalnych. Większość nowych przepisów
zacznie obowiązywać w 2009 r. Choć na etapie dopracowywania
nowelizacji w Sejmie trudno jest przewidzieć ich ostateczny
kształt, tam gdzie jest to możliwe, staramy się sygnalizować
oczekiwane zmiany.
