opracowanie z serii "Poznaj Swoje Prawa"

IV. POMOC OŚRODKA POMOCY SPOŁECZNEJ

Podstawa prawna:
- ustawa z dn. 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz. U. z 2008 r., Nr 115, poz. 728 z późn. zm.)

Pomoc społeczna ma na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2).

Ustawa o pomocy społecznej określa rodzaje zasiłków wypłacanych przez ośrodki pomocy społecznej (OPS), kryterium dochodowe, wysokości świadczeń i zasady ich waloryzowania. System zasiłków oparty jest na trzech podstawowych rodzajach zasiłków: zasiłku stałym, okresowym i celowym. Są to najważniejsze świadczenia pieniężne opisane w ustawie. Osoby zainteresowane zasiłkami wypłacanymi przez ośrodki pomocy społecznej mogą szukać informacji w opracowaniu z serii „Poznaj Swoje Prawa” pt. „Kto i kiedy może otrzymać zasiłek z pomocy społecznej”. Ośrodki pomocy społecznej często zaangażowane są również w system świadczeń rodzinnych oraz dodatków mieszkaniowych. O tych zagadnieniach piszemy w opracowaniach z serii „Poznaj Swoje Prawa”: „Świadczenia rodzinne” oraz „Kto może otrzymać dodatek mieszkaniowy”.

Wsparcie dla osób w trudnych sytuacjach to również świadczenia niepieniężne. Tak więc pomoc społeczna to, poza systemem zasiłków, również:
- praca socjalna,
- opłacanie składek na ubezpieczenie,
- pomoc rzeczowa,
- udzielanie schronienia, zapewnienie ubrania, posiłku,
- poradnictwo specjalistyczne,
- interwencja kryzysowa,
- świadczenie usług opiekuńczych.
Powyższa lista nie jest pełna – ustawa zawiera regulacje dotyczące większej liczby świadczeń, które powinny być realizowane w systemie pomocy społecznej. Specjalne rozdziały dotyczą takich zagadnień jak: zasady organizowania opieki nad dzieckiem (poradnictwa rodzinnego, rodzin zastępczych, placówek opiekuńczych), funkcjonowanie domów pomocy społecznej czy prowadzenie integracji uchodźców. Tu przedstawiamy jednak tylko te rodzaje pomocy, które mogą wykorzystać osoby wykluczone, w powrocie na rynek pracy (w znalezieniu pracy, zdobyciu kwalifikacji). Warto pamiętać, że same instytucje pomocy społecznej (ośrodki pomocy społecznej), jak również ich pracownicy (pracownicy socjalni) rzadko świadczą konkretną pomoc np. w formie szkoleń czy wyszukiwania odpowiednich ofert pracy. Ich wsparcie zazwyczaj będzie polegało na poradnictwie, pośrednictwie w kontaktach z innymi placówkami, dobrym zaplanowaniu poszczególnych kroków i etapów na drodze do poprawy sytuacji. Pracownicy socjalni będą też sprawdzać czy osoba wykluczona podejmuje starania w celu poprawienia swojej sytuacji.

Praca socjalna i kontrakt socjalny

Praca socjalna
Praca socjalna to termin, którym można opisać to, co robią pracownicy ośrodków pomocy społecznej. Chodzi o pracowników kontaktujących się bezpośrednio z klientami/ podopiecznymi i aktywnie uczestniczących w planowaniu i udzielaniu pomocy. Nie jest pracą socjalną obsługa klientów od strony formalnej, czyli np. wyłącznie przyjmowanie i rozpatrywanie wniosków o pomoc.

Ustawa o pomocy społecznej opisuje pracę socjalną jakodziałalność zawodową mającą na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do funkcjonowania w społeczeństwie poprzez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz tworzenie warunków sprzyjających temu celowi.

Wśród zadań pracownika socjalnego wymienianych w ustawie o pomocy społecznej (w art. 119) znajduje się m.in.:
- udzielanie informacji, wskazówek i pomocy w zakresie rozwiązywania spraw życiowych osobom, które dzięki tej pomocy będą zdolne samodzielnie rozwiązywać problemy będące przyczyną trudnej sytuacji życiowej (...),
- pomoc w uzyskaniu dla osób będących w trudnej sytuacji życiowej poradnictwa dotyczącego możliwości rozwiązywania problemów i udzielania pomocy przez właściwe instytucje państwowe, samorządowe i organizacje pozarządowe oraz wspieranie w uzyskiwaniu pomocy.

Pracownik socjalny powinien być pomocny w realnej ocenie sytuacji danej osoby. Doradzi również co dalej powinniśmy zrobić i zaplanuje wsparcie. W przypadku ubiegania się o zasiłki z pomocy społecznej, działania pracownika socjalnego mają bardziej formalny charakter. Wtedy pracownik podczas tzw. rodzinnego wywiadu środowiskowego sprawdza prawdziwość twierdzeń o sytuacji naszej lub naszej rodziny. Bada, czy rzeczywiście znaleźliśmy się w trudnej sytuacji życiowej i jesteśmy uprawnieni do otrzymania konkretnych świadczeń. Zbada też sytuację materialną, w jakiej znajduje się osoba ubiegająca się o pomoc (wywiad środowiskowy przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin).

Rola pracownika socjalnego nie ogranicza się jednak wyłącznie do uczestnictwa w procedurze przyznawania zasiłków (a później do kontrolowania, czy nie marnotrawimy pomocy). Te same czynności (wywiad), uprawnienia, umiejętności i wiedzę pracownika można wykorzystać np. w próbie powrotu na rynek pracy po okresie wychodzenia z nałogu. Pracownik socjalny może skierować nas do instytucji prowadzącej pośrednictwo pracy lub szkolenia zawodowe. Może to być urząd pracy lub wyspecjalizowana organizacja pozarządowa, jeśli ośrodek pomocy sam nie prowadzi tego typu usług. Jeśli trzeba skontaktuje z grupą AA lub inną grupą wsparcia. Znając naszą przeszłość (ale również potrzeby lokalnego rynku pracy), wstępnie określi możliwe kierunki rozwoju zawodowego, dalszego szkolenia, konieczność uzyskania konkretnych kwalifikacji. Jeśli wszystkiego tego nie będzie w stanie zrobić sam, powinien wiedzieć, gdzie szukać potrzebnych informacji i umożliwić nam dotarcie do nich. Powinien również ułatwić nam kontakty z urzędami i innymi placówkami, jeśli jest to dla nas problem i mamy kłopot z samodzielnym korzystaniem ze swoich uprawnień.
_______________________________
Praca socjalna z konkretną osobą w trudnej sytuacji, rozpoczyna się od wnikliwej diagnozy jej położenia. Następnie planujemy działania zmierzające do poprawy sytuacji i realizujemy je. Praca socjalna powinna rozwinąć poczucie wartości osoby, której się pomaga, wykorzystać tkwiące w niej możliwości. W całym tym procesie
klient/ podopieczny jest aktywnym partnerem.

Kontrakt socjalny
Plan działania, dotyczący pomocy dla konkretnej osoby, określony wspólnie z pracownikiem socjalnym może przybrać formę kontraktu socjalnego. Kontrakt socjalny spisuje się w celu określenia sposobu współdziałania w rozwiązywaniu problemów osoby lub rodziny znajdującej się w trudnej sytuacji życiowej (...). W kontrakcie znajdzie się m.in. wyliczenie ustalonych z pracownikiem socjalnym działań, które powinna podjąć osoba/ rodzina, chcąca poprawić swoją sytuację. Podpisanie kontraktu jest warunkiem uczestnictwa w zajęciach klubu integracji społecznej (piszemy o tym w rozdziale „Zatrudnienie socjalne”).
__________________________
Udzielenie zainteresowanej osobie pomocy w formie poradnictwa lub pracy socjalnej nie wymaga decyzji administracyjnej (taką formę musi przybrać decyzja np. kiedy ubiegamy się o zasiłek) i jest w związku z tym mniej sformalizowane. Warto też pamiętać, że aby skorzystać z pomocy w formie pracy socjalnej nie trzeba spełniać kryteriów dochodowych z ustawy o pomocy społecznej (czyli nasze dochody wcale nie muszą należeć do najniższych, a sytuacja materialna wcale nie musi być bardzo zła).

Centra integracji, kluby pracy, centra informacji, wolontariat

Współtworzenie CIS-ów
Pracownik socjalny jest profesjonalnie przygotowany do diagnozowania sytuacji danej osoby, umie dobrać, odpowiedni do jej sytuacji, rodzaj pomocy, dysponuje różnymi przydatnymi uprawnieniami (np. pierwszeństwo w załatwianiu spraw urzędowych związanych z działaniami na rzecz podopiecznego). Ma dobre rozeznanie w sytuacji danej osoby i ocenia, czy warto jej przyznać konkretny rodzaj pomocy. Taka opinia może być wykorzystywana w sformalizowanej procedurze ubiegania się o pomoc. Tak jest np. w przypadku centrów integracji społecznej – placówek tworzonych specjalnie z myślą o osobach wykluczonych społecznie, dzięki którym mogą one poprawić swoją sytuację, przede wszystkim zdobywając kwalifikacje i inne cenne umiejętności potrzebne na rynku pracy. Pracownicy socjalni z ośrodków pomocy społecznej mają za zadanie opiniować wnioski osób wykluczonych, ubiegających się o uzyskanie statusu uczestnika zajęć w centrum. Warto również zwrócić uwagę, że centra integracji społecznej, powstające w Polsce od 2003 r. (podobnie jak kluby integracji), często tworzone są lub współtworzone przez same ośrodki pomocy społecznej. Więcej o centrach integracji społecznej piszemy w rozdziale: „Zatrudnienie socjalne”.

Aktywny ośrodek pomocy społecznej
Ośrodki pomocy, najczęściej kojarzone z obsługą systemu świadczeń (zasiłków), w praktyce mogą okazać się miejscem aktywnej pracy socjalnej, miejscem organizacji działań pomocowych i samopomocowych. Często decyduje o tym zaplecze techniczne i wykwalifikowani pracownicy, którymi dysponuje ośrodek. Przy ośrodkach powstają kluby pracy i gminne centra informacji (miejsca ułatwiające m.in. poszukiwanie ofert pracy, udostępniające fax, internet, jak również organizujące przydatne na rynku pracy szkolenia). Jak opisaliśmy powyżej, ośrodki tworzą i współtworzą centra integracji społecznej i kluby integracji społecznej. OPS-y organizują również wolontariat, który niekiedy – przy braku ofert zatrudnienia – będzie szansą na utrzymanie kontaktu z pracą. Praca wolontarystyczna daje również możliwość zdobycia doświadczenia zawodowego i nowych umiejętności. Ośrodki startują również w konkursach o środki z Unii Europejskiej, z których to środków realizują programy skierowane do osób wykluczonych.
_________________
Oczywiście, wymienione tu możliwości korzystania z różnych form wsparcia organizowanych przez ośrodki pomocy, oferowane są szerszej grupie, niż osoby podlegające wykluczeniu społecznemu. Wymieniamy je jednak dlatego, że wydają się one ważne i przydatne z punktu widzenia działań, które powinny podjąć osoby wykluczone chcące poprawić swoją sytuację. Nie jest więc istotne, jeśli opisana pomoc formalnie adresowana jest nie tylko do osób wykluczonych (a często w opisie adresatów w ogóle pomijane jest kryterium wykluczenia) – ważne jest, ile może dzięki niej zyskać osoba wykluczona.