VI. SPÓŁDZIELNIA SOCJALNA
Podstawa prawna:
- ustawa z dn. 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych
(Dz. U. z 2006 r., Nr 94, poz. 651),
- ustawa z dn. 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz. U. z
2003 r., Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.).
Możliwość tworzenia spółdzielni socjalnych pojawiła się w połowie
2004 r. wraz z ustawą z dn. 20 kwietnia 2004 r. o promocji
zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Ustawa o promocji
zatrudnienia dodała dział poświęcony spółdzielniom socjalnym do
ustawy Prawo Spółdzielcze. Obecnie zasady zakładania i prowadzenia
spółdzielni socjalnych opisane są w oddzielnej ustawie. Ustawa
poświęcona wyłącznie spółdzielniom socjalnym, rozwija ideę
spółdzielni, opisuje zasady jej zakładania i prowadzenia, wylicza
uprawnienia spółdzielni socjalnych. Ze względu na typ i formę
prowadzonej działalności – chodzi o działalność spółdzielczą – dla
osób współpracujących w ramach spółdzielni socjalnej nadal ważne są
również ogólne regulacje dotyczące spółdzielczości, zapisane w
prawie spółdzielczym. Spółdzielnia socjalna jest m.in. jednym ze
sposobów wykorzystania umiejętności zdobytych w centrum integracji
społecznej.
Dlaczego spółdzielnia socjalna
Spółdzielnie socjalne to specjalny rodzaj spółdzielni,
tworzonych przez określone grupy osób, które mogą liczyć na
wsparcie w prowadzeniu działalności. Spółdzielnie mają zwiększać
szanse osób bezrobotnych, niepełnosprawnych i innych kategorii
osób, podlegających marginalizacji, na zatrudnienie, uzyskiwanie
dochodu, poprawę swojej sytuacji materialnej i życiowej.
Spółdzielnie mogą prowadzić rozmaitą działalność: od prac
porządkowych, remontowych przez katering (przygotowanie kanapek,
sałatek na imprezy, konferencje) po usługi internetowe (jak np.
tworzenie stron www, skład publikacji). Osoby zakładające
spółdzielnie muszą oczywiście wiedzieć co chcą robić - jaki mają
pomysł na działalność. Oceniają przy tym swoje umiejętności oraz
lokalne potrzeby (czy i komu uda się sprzedać oferowane usługi lub
produkty).
Spółdzielnie socjalne to możliwość wspólnej pracy dla osób, które w
pojedynkę miałyby trudności z prowadzeniem działalności
gospodarczej. Ta forma wspólnej pracy pozwala takim osobom natworzenie sobie miejsc pracy. Realizuje też ważne cele
społeczne, takie jak tworzenie więzi międzyludzkich oraz
reintegrację społeczną (na podstawie uzasadnienia do projektu
ustawy o spółdzielniach socjalnych).
Kto może założyć spółdzielnię socjalną
Spółdzielnia socjalna (podobnie jak i inne spółdzielnie, o
których mówi prawo spółdzielcze) jest dobrowolnym zrzeszeniem osób,
prowadzącym działalność gospodarczą w interesie swoich członków i w
oparciu o ich osobistą pracę. Przedmiotem działalności spółdzielni
socjalnej jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o
osobistą pracę członków (art. 2 ust. 1 ustawy o spółdzielniach
socjalnych). Do założenia spółdzielni socjalnej potrzeba co
najmniej 5 osób.
Spółdzielnię socjalną mogą założyć:
- osoby bezrobotne (czyli zarejestrowane w urzędzie pracy i
spełniające inne kryteria opisane w ustawie o promocji
zatrudnienia),
- osoby o których mówi ustawa o zatrudnieniu socjalnym (konkretnie
chodzi o osoby, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 1-4, 6 i 7
ustawy o zatrudnieniu socjalnym - o zatrudnieniu socjalnym
pisaliśmy w poprzednim rozdziale),
- osoby niepełnosprawne – w rozumieniu ustawy o rehabilitacji
zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych (czyli osoby, które mają orzeczenie o
niepełnosprawności, niezdolności do pracy lub grupie
inwalidzkiej).
Wymienieni powyżej założyciele spółdzielni muszą mieć pełną
zdolność do czynności prawnych – nie mogą być więc niepełnoletni
lub całkowicie ubezwłasnowolnieni. Jednak od członka spółdzielni,
który przystąpił do niej już po jej założeniu nie wymaga się takiej
pełnej zdolności – wystarczy ograniczona zdolność do czynności
prawnych (taką ograniczoną zdolność mają np. osoby częściowo
ubezwłasnowolnione). Ponadto członkami spółdzielni socjalnej (ale
nie członkami założycielami) mogą zostać osoby inne niż bezrobotne,
wykluczone społecznie czy niepełnosprawne, jeśli ich praca na rzecz
spółdzielni wymaga szczególnych kwalifikacji, których nie posiadają
pozostali członkowie spółdzielni (jednakże nie mogą one stanowić
więcej niż 20% ogółu członków spółdzielni). Członkiem spółdzielni
może zostać także organizacja pozarządowa, której zadaniem
statutowym jest działanie na rzecz reintegracji społecznej i
zawodowej mieszkańców gminy. Te dwie dodatkowe grupy członków nie
są beneficjentami działań spółdzielni, tzn. ich rolą jest pomóc
osobom wykluczonym, które samodzielnie mogą nie poradzić sobie w
prowadzeniu „biznesu”.
Praca w spółdzielni, a także zarządzanie spółdzielnią opiera się na
wspólnym zaufaniu członków i bliskich relacjach. Sprzyja temu
wielkość przedsięwzięcia – spółdzielnie socjalne nie powinny
przekraczać 50 członków.
Powołując do życia spółdzielnię socjalną i nadając jej określoną
nazwę, należy zawrzeć w nazwie sformułowanie „Spółdzielnia
Socjalna”. Spółdzielcy uchwalają statut i rejestrują spółdzielnię w
Krajowym Rejestrze Sądowym. Rejestracja jest bezpłatna - ustawa o
spółdzielniach socjalnych zwalnia spółdzielców z obowiązku
wniesienia opłaty za wpis do rejestru oraz z opłaty za ogłoszenie
tego wpisu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Do rejestracji
spółdzielni potrzebne są dokumenty poświadczające, że założyciele
spółdzielni to osoby:
- bezrobotne (na podstawie zaświadczenia z urzędu pracy),
- wymieniane w ustawie o zatrudnieniu socjalnym (na podstawie
zaświadczenia potwierdzającego spełnienie warunków o których mowa wart. 4 pkt 2 ustawy o spółdzielniach socjalnych czyli np.
zaświadczenia z zakładu lecznictwa odwykowego albo ośrodka pomocy
społecznej), lub
- niepełnosprawne (na podstawie orzeczenia o stopniu
niepełnosprawności lub innego równoważnego orzeczenia).
Uprawnienia spółdzielni socjalnych i jej członków
Środki na rozpoczęcie działalności spółdzielni mogą pochodzić z
Funduszu Pracy. Środki takie przyznaje starosta (za pośrednictwem
urzędu pracy). Jest to pomoc jednorazowa.
Wysokość przyznanych bezrobotnemu środków nie może
przekraczać:
- 3-krotnego przeciętnego wynagrodzenia na jednego członka
założyciela spółdzielni,
- 2-krotnego przeciętnego wynagrodzenia na jednego członka,
przystępującego do spółdzielni socjalnej po jej założeniu.
Zasady przyznawania wsparcia członkom spółdzielni socjalnej opisujeartykuł 46 ustawy o promocji zatrudnienia. Pomoc opisana w
tym artykule przysługuje bezrobotnym oraz osobom opisanym w ustawie
o zatrudnieniu socjalnym.
Osoby niepełnosprawne (trzecia grupa założycieli spółdzielni
socjalnych wyróżniona w ustawie) może otrzymać podobną pomoc na
zasadach opisanych w art. 12a ustawy o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Pomoc
ta ma formę bezzwrotnej dotacji na wniesienie wkładu do
spółdzielni. Pomoc nie może przekroczyć wysokości piętnastokrotnego
przeciętnego wynagrodzenia.
Ustawa o spółdzielniach socjalnych daje następujące uprawnienia
spółdzielcom i spółdzielniom socjalnym:
- zwalnia z podatku dochodowego dochody spółdzielni przeznaczane
(wydatkowane w roku podatkowym) na społeczną i zawodową
reintegrację jej członków;
- daje możliwość uczestniczenia w otwartych konkursach ofert na
realizację zadań publicznych (podobną możliwość, opisaną wustawie o działalności pożytku publicznego i o
wolontariacie, mają organizacje pozarządowe: stowarzyszenia,
fundacje czy organizacje kościelne);
- pozwala spółdzielniom korzystać z pracy/ pomocy
wolontariuszy;
- w spółdzielni socjalnej mogą też pracować osoby skazane na karę
ograniczenia wolności (zasady ich pracy określa Kodeks karny
wykonawczy), nie mogą być jednak jej członkami.
Spółdzielcy mogą również liczyć na okresową (przez 12 miesięcy)
refundację kosztów składek ubezpieczeniowych.
