opracowanie z serii "Poznaj Swoje Prawa"

IV. ODBYWANIE SŁUŻBY ZASTĘPCZEJ

Kierowanie do odbywania służby zastępczej

Marszałek województwa wydaje poborowemu (który został przeznaczony do odbywania służby zastępczej) kartę skierowania do odbycia służby zastępczej i kieruje go do odbycia służby zastępczej. W miarę możliwości poborowy powinien zostać skierowany do pracodawcy mającego siedzibę w pobliżu miejsca pobytu stałego albo czasowego (tego poborowego).

Dotychczas często zdarzała się sytuacja, że poborowy nie był od razu kierowany do konkretnego pracodawcy (ze względu na brak miejsc pracy) i musiał oczekiwać na przydział. Często zdarzały się również przypadki, gdy dany poborowy był przenoszony do rezerwy bez odbycia służby zastępczej. Obecnie, na podstawie nowych zasad (art. 46 ust. 3 pkt. 2 ustawy o powszechnym obowiązku obrony),poborowi, którzy złożyli wniosek o przeznaczenie do służby zastępczej są przenoszeni do rezerwy bez odbycia tej służby, jeśli w ciągu 36 miesięcy (lub 18 miesięcy, jeśli poborowy jest absolwentem uczelni wyższej) nie zostaną skierowani do jej odbywania u konkretnego podmiotu.

„Upatrzony” pracodawca
Istnieje możliwość uzyskania skierowania do odbywania służby zastępczej u konkretnego, wybranego podmiotu. W tym celu poborowy powinien uzyskać zaświadczenie od tego podmiotu, że podmiot ten jest zainteresowany przyjęciem poborowego do odbywania służby zastępczej. Zaświadczenie to powinien przedstawić w wojewódzkim urzędzie pracy. WUP nie ma obowiązku pozytywnie rozpatrzyć naszej prośby, ale w praktyce takie wnioski są załatwiane na korzyść poborowego. Pamiętać należy o wcześniejszym sprawdzeniu, czy dany podmiot ma możliwość przyjmowania poborowych (na temat uzyskania możliwości przyjmowania poborowych przez organizacje pożytku publicznego patrz rozdział: „Jak zatrudnić poborowego służby zastępczej w stowarzyszeniu/ fundacji").

Status i uprawnienia poborowego odbywającego służbę zastępczą

Dniem rozpoczęcia odbywania służby zastępczej przez poborowego jest dzień, w którym stawił się on do odbycia tej służby.

Poborowy odbywający służbę zastępczą nie pozostaje w stosunku pracy z podmiotem, do którego został skierowany w celu odbycia służby.

Do poborowych odbywających służbę zastępczą stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu pracy o
- obowiązkach pracodawcy,
- obowiązkach pracownika,
- nagrodach i wyróżnieniach,
- karach za naruszenie porządku i dyscypliny pracy,
- ochronie wynagrodzenia za pracę,
- odpowiedzialności materialnej pracownika,
- świadczeniach przysługujących w okresie czasowej niezdolności do pracy,
- czasie pracy,
- bezpieczeństwie i higienie pracy.

Poborowy odbywający służbę zastępczą nie może pełnić funkcji kierowniczej.

Poborowi służby zastępczej są uprawnieni do ulgi 78% przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pociągach osobowych, pospiesznych i ekspresowych oraz autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej, na podstawie biletów jednorazowych (art. 2 ust. 6 ustawy z dn. 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego; tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r., Nr 175, poz. 1440 z późn. zm.). Uprawnienie dotyczy przejazdu 2. klasą.

Podmiot zatrudniający poborowego (pracodawca) jest obowiązany zapewnić mu na czas odbywania służby zastępczej:
- bezpłatne zakwaterowanie, jeżeli czas dojazdu najtańszym środkiem publicznego transportu zbiorowego kolejowego lub autobusowego, przewidziany w rozkładzie jazdy, łącznie z przesiadkami, przekracza w obie strony 2 godziny;
- odzież i obuwie robocze oraz środki ochrony indywidualnej, dostarczane na zasadach określonych przez Kodeks pracy;
- możliwość korzystania z urządzeń socjalnych, na zasadach określonych dla „zwykłych” pracowników zatrudnionych przez danego pracodawcę;
- posiłki profilaktyczne i napoje, przyznawane na zasadach określonych przez Kodeks pracy, oraz inne posiłki, jeżeli poborowy odbywa służbę na stanowisku pracy, na którym pracownikom danego podmiotu przysługują takie posiłki;
- bilety na codzienny dojazd z miejsca pobytu stałego albo czasowego do miejsca pełnienia służby i z powrotem, z wyjątkiem przypadków, gdy bezpłatny przejazd zapewnia podmiot we własnym zakresie;
- przejazd najtańszym środkiem publicznego transportu zbiorowego kolejowego lub autobusowego po zakończeniu odbywania służby zastępczej do miejsca jego pobytu stałego albo czasowego trwającego ponad 2 miesiące.

Poza tym, podmiot wypłaca poborowemu świadczenie pieniężne w kwocie 640 zł brutto miesięcznie; marszałek województwa zwraca ten koszt pracodawcom zatrudniającym poborowych, przez co ponoszą oni niewielkie obciążenia z tytułu zatrudnienia poborowego.

Poborowy skierowany do odbycia służby zastępczej ma jeszcze inne szczególne uprawnienia:
- w okresie między dniem doręczenia poborowemu karty skierowania do odbywania służby zastępczej a dniem zakończenia odbywania służby zastępczej, pracodawca, u którego poborowy był zatrudniony w dniu skierowania do odbycia służby zastępczej, nie może wypowiedzieć ani rozwiązać z poborowym stosunku pracy;
- jeżeli okres dokonanego przez pracodawcę lub przez poborowego wypowiedzenia stosunku pracy upływa po dniu doręczenia mu karty skierowania, wypowiedzenie staje się bezskuteczne. W tym przypadku rozwiązanie stosunku pracy może nastąpić tylko na żądanie poborowego;
- podobnie jest w przypadku gdy była to umowa o pracę zawartych na okres próbny - w razie upływu okresu próbnego po powołaniu poborowego do odbycia służby zastępczej umowę o pracę uważa się za zawartą na czas nieokreślony; jednakże umowa o pracę zawarta na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy ulega rozwiązaniu z upływem terminu określonego w umowie;
- poborowemu, który w terminie 30 dni od dnia zwolnienia ze służby zastępczej podjął pracę u pracodawcy, u którego był zatrudniony w dniu skierowania do odbycia służby zastępczej, czas odbywania tej służby wlicza się do okresu zatrudnienia u tego pracodawcy w zakresie wszystkich uprawnień wynikających ze stosunku pracy;
- poborowemu, który w terminie 30 dni od dnia zwolnienia ze służby zastępczej podjął pracę po raz pierwszy lub u innego pracodawcy niż ten, u którego był zatrudniony w dniu skierowania do tej służby, czas odbywania służby zastępczej wlicza się do okresu zatrudnienia wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień wynikających ze stosunku pracy, z wyjątkiem uprawnień przysługujących wyłącznie pracownikom zatrudnionym u tego pracodawcy, u którego podjął pracę;
- poborowemu, który podjął pracę po upływie 30 dni od dnia zwolnienia ze służby zastępczej, czas odbywania tej służby wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą tylko uprawnienia w zakresie wymiaru urlopu wypoczynkowego i wysokości odprawy pośmiertnej, a także uprawnienia emerytalno-rentowe;
- pracodawca, u którego był zatrudniony poborowy w dniu skierowania do odbycia służby zastępczej, jest obowiązany zatrudnić go na poprzednio zajmowanym stanowisku lub na stanowisku równorzędnym pod względem rodzaju pracy oraz wynagrodzenia, jeżeli w terminie 30 dni od dnia zwolnienia ze służby poborowy zgłosił się do tego pracodawcy w celu podjęcia pracy; niezachowanie tego terminu powoduje wygaśnięcie stosunku pracy, chyba że nastąpiło ono z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy;
- jeżeli pracownik uzyskał podczas odbywania służby zastępczej inne lub wyższe niż posiadane uprzednio kwalifikacje zawodowe, pracodawca może, na jego wniosek, zatrudnić go na stanowisku, które odpowiada nabytym kwalifikacjom;
- poborowym odbywającym służbę zastępczą, na ich wniosek, pokrywane są należności i opłaty mieszkaniowe (rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 18 września 2001 r. w sprawie szczególnych zasad i trybu pokrywania należności i opłat mieszkaniowych osobom spełniającym powszechny obowiązek obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz członkom ich rodzin, Dz. U. z 2001 r., Nr 116, poz. 1238 z poźn. zm.). To uprawnienie przysługuje poborowym uznanym za posiadających na wyłącznym utrzymaniu członków rodziny oraz poborowym samotnym.

W razie śmierci poborowego odbywającego służbę zastępczą członkom jego rodziny przysługuje, wypłacana przez podmiot, odprawa pośmiertna na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy.

Urlopy przysługujące poborowemu
Poborowemu odbywającemu służbę zastępczą przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze 9 dni kalendarzowych w pierwszym roku służby zastępczej i 11 dni kalendarzowych w drugim roku tej służby, a poborowemu, który jest absolwentem szkoły wyższej - w wymiarze 9 dni kalendarzowych. Urlopu wypoczynkowego udziela się po odbyciu przez poborowego co najmniej 6 miesięcy służby, a poborowemu absolwentowi szkoły wyższej po odbyciu 3 miesięcy. Jeżeli poborowy nie wykorzystał urlopu wypoczynkowego w całości albo w części z powodu czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby, podmiot udziela niewykorzystany urlop w terminie późniejszym, ustalonym z poborowym. Za niewykorzystany urlop wypoczynkowy przysługuje ekwiwalent pieniężny, wypłacany ze środków własnych podmiotu, w wysokości 1/30 świadczenia pieniężnego (opisanego wcześniej) za każdy dzień niewykorzystanego urlopu. Poborowemu przysługuje też urlop z tytułu honorowego krwiodawstwa w wymiarze jednego dnia za każde oddane 200 ml krwi.

Zwolnienia od pracy przysługujące poborowemu
Poborowemu odbywającemu służbę zastępczą przysługuje zwolnienie od pracy:
- w celu wykonania okresowych badań lekarskich i szczepień ochronnych,
- w celu osobistego stawienia się na wezwanie przed organem administracji publicznej, organem wymiaru sprawiedliwości albo organem ścigania karnego,
- w razie ślubu poborowego lub urodzenia się jego dziecka albo zgonu i pogrzebu małżonka poborowego lub dziecka, ojca, matki, ojczyma lub macochy poborowego - w wymiarze 2 dni,
- w razie zgonu i pogrzebu jego siostry, brata, teściowej, teścia, babki, dziadka, a także innej osoby pozostającej na utrzymaniu poborowego lub pod jego bezpośrednią opieką - w wymiarze jednego dnia.

Marszałek województwa kontroluje podmioty, czyli pracodawców korzystających z pracy poborowych służby zastępczej, w zakresie przebiegu tej służby. W sytuacji, gdyby pracodawca, uniemożliwiał skorzystanie z opisanych powyżej uprawnień poborowego lub też dochodziło do innych nieprawidłowości (np. zatrudnianie na innym stanowisku niż zostało to określone w umowie pomiędzy marszałkiem a podmiotem) – wówczas należy skontaktować się z właściwą komórką wojewódzkiego urzędu pracy.

Odroczenie odbywania służby zastępczej

Marszałek województwa odracza poborowemu, na jego wniosek, odbycie służby zastępczej ze względu na:
1) wybór na posła - na czas pełnienia mandatu;
2) kandydowanie do Sejmu - na czas trwania kampanii wyborczej;
3) konieczność sprawowania bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny wspólnie z nim zamieszkałym, który:
- nie ukończył 16 roku życia,
- został uznany za stale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym,
- został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy oraz samodzielnej egzystencji,
- został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności lub ukończył 75 rok życia.
Odroczenie to przyznaje się jeżeli nie ma innego pełnoletniego członka rodziny bliższego lub równego stopniem pokrewieństwa obowiązanego do sprawowania tej opieki, albo kiedy obowiązek sprawowania opieki wynika z prawomocnego orzeczenia sądu. Odroczenie przyznawane jest na czas sprawowania opieki. Czas ten każdorazowo określany jest we wniosku (tzn. o odroczenie można ubiegać się wielokrotnie) - nie może być jednak dłuższy niż 12 miesięcy.
4) pobieranie nauki w szkole wyższej, jeżeli poborowy jest studentem, albo pobieranie nauki w zakładzie kształcenia nauczycieli - na czas pobierania tej nauki, nie dłużej jednak niż do końca roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w którym poborowy kończy 27 rok życia;
5) pobieranie nauki w szkole ponadgimnazjalnej, a do dnia 31 sierpnia 2008 r. także w szkole ponadpodstawowej - na czas pobierania tej nauki, nie dłużej jednak niż do końca roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w którym poborowy kończy 23 rok życia;
6) odroczenia odbycia służby zastępczej ze względu na pobieranie nauki udziela się także poborowym będącym alumnami wyższych seminariów duchownych, osobami zakonnymi (po profesji czasowej), nowicjuszami w zakonach albo słuchaczami szkół duchownych kościołów i związków wyznaniowych mających osobowość prawną - na czas pobierania tej nauki.

Odroczenia odbycia służby zastępczej można udzielić również ze względu na ważne sprawy osobiste lub rodzinne poborowego, a w szczególności związane z zaistnieniem trudnej sytuacji osobistej lub rodzinnej, które nie stanowią podstawy do udzielenia poborowemu odroczenia z tytułu sprawowania bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny, albo z powodu konieczności załatwienia spraw związanych z prowadzeniem przez poborowego przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego albo innej działalności gospodarczej. Odroczenia, tego udziela się tylko jeden raz, w wymiarze od 3 do 12 miesięcy. Odroczenia tego nie udziela się, jeżeli spowodowałoby to nieodbycie służby zastępczej.

Od decyzji marszałka województwa wydanej w sprawie odroczenia odbycia służby zastępczej przysługuje poborowemu odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego.

Zawieszenie odbywania służby zastępczej

Poborowemu, na jego wniosek lub na wniosek marszałka województwa albo podmiotu (czyli instytucji, która ma zatrudnić poborowego), można zawiesić odbywanie służby zastępczej. Zawieszenie odbywania służby zastępczej może nastąpić w razie:
- rozwiązania umowy o wykonywanie pracy przez poborowego skierowanego do odbycia służby zastępczej z przyczyn leżących po stronie podmiotu zatrudniającego poborowego, jeżeli nie ma możliwości natychmiastowego skierowania poborowego do odbycia służby zastępczej do innego podmiotu;
- zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności albo kary aresztu, wykonania kary ograniczenia wolności albo tymczasowego aresztowania poborowego;
- złożenia zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa przez poborowego;
- niezdolności poborowego do odbywania służby zastępczej z powodu choroby;
- stwierdzenia u poborowego odbywającego służbę zastępczą przeciwwskazań do wykonywania pracy określonego rodzaju, jeżeli nie ma możliwości natychmiastowego skierowania poborowego do odbycia służby zastępczej na innym stanowisku pracy albo do innego podmiotu;
- niezapewnienia przez podmiot poborowemu odbywającemu służbę zastępczą bezpłatnego zakwaterowania, jeżeli nie ma możliwości natychmiastowego skierowania poborowego do odbywania służby zastępczej do innego podmiotu;
- zaistnienia ważnych spraw rodzinnych u poborowego, które nie kwalifikują go do uznania za osobę konieczną do sprawowania opieki nad członkiem rodziny wspólnie z nim zamieszkałym, albo spraw osobistych w szczególności związanych z prowadzeniem przez poborowego przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego, albo innej działalności gospodarczej.

O zawieszeniu odbywania służby zastępczej decyduje minister właściwy do spraw pracy. Zawieszenie odbywania służby zastępczej nie może spowodować nieodbycia tej służby przez poborowego, chyba że w okresie zawieszenia poborowy przekroczył granicę wieku z tytułu której podlega przeniesieniu do rezerwy (czyli 60 lat). Okresu zawieszenia odbywania służby zastępczej nie wlicza się do czasu trwania tej służby. Poborowego kieruje się do odbycia pozostałego okresu służby po ustaniu przyczyn, które uzasadniały jej zawieszenie.

Zwolnienie z odbywania służby zastępczej

Poborowego zwalnia się z odbywania służby zastępczej po jej odbyciu, czyli:
- po 18 miesiącach,
- po 6 miesiącach (dotyczy absolwentów szkół wyższych).

Ponadto istnieją możliwości wcześniejszego zwolnienia ze służby zastępczej. Marszałek województwa zwalnia poborowego ze służby zastępczej przed jej odbyciem w razie:
- uznania go przez wojskową komisję lekarską za trwale albo czasowo niezdolnego do służby wojskowej,
- konieczności sprawowania przez niego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny.

Minister właściwy do spraw pracy może, na udokumentowany wniosek poborowego odbywającego służbę zastępczą (uzasadniony ważnymi sprawami rodzinnymi, które nie kwalifikują go do uznania za osobę konieczną do sprawowania opieki nad członkiem rodziny wspólnie z nim zamieszkałym, albo sprawami osobistymi w szczególności związanymi z prowadzeniem przez poborowego przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego, albo innej działalności gospodarczej), zwolnić go z odbywania pozostałego okresu tej służby. Poborowy zwolniony w tym trybie jest przenoszony do rezerwy.

Po odbyciu służby zastępczej dłuższej niż 12 miesięcy poborowemu, który jest bezrobotnym przysługuje zasiłek dla bezrobotnych.