opracowanie z serii "Poznaj Swoje Prawa"

II. ZWOLNIENIA I ODROCZENIA OBOWIĄZKU ODBYCIA SŁUŻBY WOJSKOWEJ

Obowiązek
Obowiązkowi odbycia służby wojskowej podlegają osoby, które posiadają odpowiedni stan zdrowia. Istnieją następującekategorie zdrowia:
A - zdolny do czynnej służby wojskowej,
B - czasowo niezdolny do czynnej służby wojskowej,
D - niezdolny do służby wojskowej w czasie pokoju, oraz
E - trwale i całkowicie niezdolny do służby wojskowej w czasie pokoju oraz w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny.

O zdolności do pełnienia tejże służby decydują powiatowe komisje lekarskie. Od ich decyzji można odwołać się dowojewódzkich komisji lekarskich. Decyzje wydają na podstawie badania zdolności psychicznej i fizycznej danej osoby do odpowiedniego rodzaju służby wojskowej. W skład powiatowej komisji lekarskiej wchodzi 3 lekarzy (w tym chirurg i internista), sekretarz oraz 2 osoby średniego personelu medycznego (np. pielęgniarki). Należy zwracać uwagę na skład komisji, gdyż w uzasadnionych przypadkach niepełny jej skład może być podstawą do ewentualnego odwołania się od decyzji komisji. Poborowy ma obowiązek przedstawić komisji lekarskiej posiadaną dokumentację medyczną z badań przeprowadzonych w okresie roku przed dniem stawienia się do poboru.

Poborowych uznanych za czasowo niezdolnych do pełnienia służby wojskowej przenosi się do rezerwy w ciągu 18 miesięcy po dniu, gdy orzeczenie stwierdzające ich zdolność do służby wojskowej stało się ostateczne i nie zostali w tym czasie powołani do służby wojskowej.

Poborowych niepełnosprawnych:
- w stosunku do których orzeczono stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym,
- całkowicie niezdolnych do pracy oraz niezdolnych do samodzielnej egzystencji lub uznanych za całkowicie niezdolnych do pracy,
- zaliczonych do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności albo o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności,
można nie poddawać badaniom lekarskim, jeżeli przedstawią komisji lekarskiej wypis z treści orzeczenia stwierdzającego tę niezdolność lub niepełnosprawność, na podstawie którego można określić zdolność tych poborowych do czynnej służby wojskowej.

Wykaz chorób i ułomności uwzględnianych przy orzekaniu o zdolności do czynnej służby wojskowej zawiera rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dn. 25 czerwca 2004 r. w sprawie orzekania o zdolności do czynnej służby wojskowej oraz trybu postępowania wojskowych komisji lekarskich w tych sprawach (Dz. U. z 2004 r., Nr 151 poz. 1595 z późn. zm.).

Ostateczne orzeczenie o zdolności do czynnej służby wojskowej może być w każdym czasie zmienione (zarówno przed powołaniem do służby wojskowej lub skierowaniem do służby zastępczej, jak i w jej trakcie) przez powiatową komisję lekarską z urzędu albo na wniosek poborowego lub wojskowego komendanta uzupełnień, jeżeli w stanie zdrowia poborowego nastąpiły istotne zmiany.

Poza brakiem odpowiedniej kategorii zdrowia, istnieją również sytuacje, w których dane osoby nie są powoływane do czynnej służby wojskowej. Powołania nie otrzymują:
- obywatele polscy, którzy na stale zamieszkują za granicą(więcej o tym przypadku piszemy w kolejnym podrozdziale),
- absolwenci szkół oficerskich i szkół aspiranckich (chorążych) Policji, Straży Granicznej i Państwowej Straży Pożarnej, którzy bezpośrednio po zakończeniu studiów (nauki) podjęli służbę w Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Policji, Straży Granicznej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Więziennej lub Państwowej Straży Pożarnej.

Obywatele polscy na stałe zamieszkujący za granicą, będący równocześnie obywatelami innego państwa nie podlegają w ogóle powszechnemu obowiązkowi obrony.

Poborowi wyjeżdżający za granicę

Obecnie bardzo wielu młodych ludzi podejmuje pracę zarobkową za granicą i część z nich zostaje tam na stałe. Zdarzają się przypadki, że niektórzy wciąż dostają wezwania do stawienia się w WKU. Poborowy przed wyjazdem powinien spełnić wojskowy obowiązek meldunkowy (szczegóły w kolejnym podrozdziale), czyli zgłosić swój wyjazd za granicę (jak również przyjazd z zagranicy) i wymeldować się z dotychczasowego miejsca zamieszkania. W razie, gdyby nie dopełnił tego obowiązku przed wyjazdem, wówczas wymeldować się można także np. za pośrednictwem rodziców, którym należy przesłać odpowiednie pełnomocnictwo. Informacje na temat meldunków można uzyskać w urzędach gmin/ miast. Po wymeldowaniu urząd miasta/ gminy informuje o tym właściwą WKU.

Jakie znaczenie ma meldunek i informacja o przebywaniu za granicą
W sytuacji gdy WKU zostaje poinformowane o wymeldowaniu poborowego nie przysyła na jego adres wezwań. Natomiast jeśli poborowy przebywający za granicą w dalszym ciągu jest zameldowany w Polsce i nie odbiera przysyłanych wezwań lub nie stawia się na wezwania, wówczas WKU może poinformować Prokuraturę o popełnieniu przez poborowego przestępstwa niezgłaszania się na wezwanie (wezwanie, które zostało dwukrotnie wysłane do adresata i nie zostało odebrane uznaje się za doręczone - art. 44 kodeksu postępowania administracyjnego). Prokuratura może w takiej sytuacji wszcząć poszukiwania poborowego.

UWAGA: Zatrzymanie poborowego na granicy z powodu uchylania się od służby wojskowej może nastąpić, gdy Prokuratura wszczęła poszukiwania poborowego. Nie jest wtedy możliwa sytuacja, że poborowemu zostaje wręczona karta powołania (czyli tzw. „bilet”) podczas wjazdu do Polski. Podlega on odpowiedzialności karnej.

Co to jest wojskowy obowiązek meldunkowy

Ustawa z dn. 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 993 z późn. zm.) stanowi, że każda osoba wyjeżdżającą za granicę na okres dłuższy niż 3 miesiące jest zobowiązana do zgłoszenia tego wyjazdu, a także powrotu z tego wyjazdu, właściwemu ze względu na miejsce pobytu stałego organowi gminy.

Obok obowiązku meldunkowego wynikającego z powyższej ustawy istnieje również wojskowy obowiązek meldunkowy. Wojskowy obowiązek meldunkowy dotyczy m.in.:
- zameldowania się w miejscu pobytu stałego lub pobytu czasowego trwającego ponad dwa miesiące,
- zgłoszenia przedłużenia pobytu czasowego trwającego ponad dwa miesiące,
- zgłoszenia wyjazdu za granicę na okres dłuższy niż dwa miesiące i powrotu z tego wyjazdu,
- wymeldowania się z miejsca pobytu stałego lub pobytu czasowego trwającego ponad dwa miesiące.

Realizacja wojskowego obowiązku meldunkowego w podanych wyżej wypadkach polega na zgłoszeniu odnośnych informacji we właściwej komórce urzędu miasta/ gminy. Obowiązkowi temu podlegają:
- mężczyźni – począwszy od dnia 1 stycznia roku, w którym kończą 18 lat do dnia 31 grudnia roku, w którym kończą 50 lat. Obowiązek nie dotyczy mężczyzn, którzy zostali uznani za trwale niezdolnych do służby wojskowej,
- kobiety przeniesione do rezerwy począwszy od dnia przeniesienia do rezerwy do dnia 31 grudnia roku, w którym kończą 40 lat, a posiadające stopień wojskowy oficerski — 50 lat.

Wojskowy obowiązek meldunkowy uregulowany jest w przepisach ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP oraz w rozporządzeniu Rady Ministrów z dn. 1 czerwca 2004 r. w sprawie wojskowego obowiązku meldunkowego, obowiązku powiadamiania wojskowego komendanta uzupełnień oraz uzyskiwania zezwolenia na wyjazd i pobyt za granicą (Dz. U. z 2004 r., Nr 140, poz. 1480 z późn. zm.).

Przeniesienie do rezerwy bez odbycia służby wojskowej

Istnieją sytuacje, kiedy dane osoby podlegają obowiązkowi służby wojskowej, jednakże są automatycznie przenoszone do rezerwy bez odbycia służby wojskowej, czy zastępczej.

Do rezerwy przenosi się poborowych, którzy zostali duchownymi lub członkami zakonów (po profesji wieczystej). Na tej podstawie na przykład nie służą w wojsku, ani nie odbywają służby zastępczej Świadkowie Jehowy, gdyż wszyscy mężczyźni należący do tego zgromadzenia uważani są za kapłanów.

Możliwość ta nie dotyczy jednak tych duchownych (wszystkich wyznań), którzy wybierani są na określoną kadencję, oraz duchownych lub członków zakonów kościołów i innych związków wyznaniowych, niemających osobowości prawnej.

_______________________________________
Wiek
Obowiązek uregulowania stosunku do powszechnego obowiązku obrony trwa do ukończenia sześćdziesięciu lat życia(art. 34 ustawy o powszechnym obowiązku obrony). 3 stycznia 2006 r. nowelizacja ustawy o powszechnym obowiązku obrony i o służbie zastępczej zlikwidowała możliwość przeniesienia do rezerwy bez odbycia służby wojskowej na skutek osiągnięcia określonego wieku (24 lub 28 roku życia) przez poborowego. Obecnie istnieje zatem możliwość powołania do służby wojskowej poborowego w wieku np. 35 lat.
_______________________________________

Na podstawie art. 46 ustawy o powszechnym obowiązku obrony, zasadą jest przenoszenie poborowych do rezerwy bez odbycia służby wojskowej, jeśli nie zostaną oni powołani do odbycia służby wojskowej w ciągu 18 miesięcy od:
- stawienia się do poboru,
- zakończenia okresu odroczenia (jeżeli było to odroczenie ze względu na pobieranie nauki, a nauka została przerwana: termin biegnie od momentu, gdy WKU dowiedziało się o tym fakcie - o odroczeniach piszemy w kolejnym podrozdziale),
- otrzymania przez WKU zawiadomienia o zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności lub zakończeniu obowiązywania środka karnego polegającego na pozbawieniu praw publicznych,
- powrotu z czasowego pobytu za granicą.

Poborowi, którzy w okresie 3 stycznia 2006 – 3 lipca 2006 podlegaliby przeniesieniu do rezerwy na podstawie zasad obowiązujących przed 3 stycznia 2006 - termin przeniesienia do rezerwy wobec nich przedłuża się z mocy prawa o okres 12 miesięcy.

W sytuacji, gdy dany poborowy spełnił obowiązek służby wojskowej w innym kraju, którego był jednocześnie obywatelem, wówczas jest przenoszony do rezerwy po udokumentowanym zawiadomieniu WKU o spełnieniu obowiązku służby wojskowej w innym kraju.

Do rezerwy przenosi się poborowych, którzy trzykrotnie korzystali z odroczenia ze względu na konieczność sprawowania bezpośredniej opieki nad wspólnie zamieszkałym członkiem rodziny.

Poborowi będący absolwentami szkół wyższych są przenoszeni do rezerwy jeżeli w ciągu 12 miesięcy od dnia dostarczenie do WKU zawiadomienia, że stali się absolwentami, nie zostaną powołani do przeszkolenia wojskowego dla absolwentów.

Poza tym Minister Obrony Narodowej może zarządzić (wydając rozporządzenie) przeniesienie części poborowych do rezerwy przed upływem okresu, w którym podlegają oni powołaniu. W roku 2007 sytuacja ta dotyczyła m.in. absolwentów uczelni wyższych (ale tylko tych, którzy rozpoczęli studia przed rokiem akademickim 2002/2003), osób bez wykształcenia podstawowego  oraz osób, których najbliżsi krewni zginęli lub zostali uznani za inwalidów wojskowych podczas pełnienia służby wojskowej. Jednocześnie nie zostali przeniesieni do rezerwy jedyni żywiciele rodziny czy osoby skazane prawomocnym wyrokiem, co zdarzało się w latach poprzednich.

Jakie mogą być przyczyny odroczenia służby wojskowej

Na wniosek poborowego udziela się odroczenia (obowiązkowo) ze względu na:

1. Wybór na posła (na czas sprawowania mandatu) oraz ze względu na kandydowanie do Sejmu (na czas trwania kampanii wyborczej).

2. Konieczność sprawowania bezpośredniej opieki nad zamieszkałym wspólnie z poborowym członkiem rodziny, który:
- nie ukończył szesnastego roku życia, lub
- został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i do samodzielnej egzystencji, albo
- ukończył siedemdziesiąty piąty rok życia.
Odroczenie jest przyznawane jeśli brak jest innego pełnoletniego członka rodziny bliższego lub równego stopniem pokrewieństwa, obowiązanego do sprawowania tej opieki, albo kiedy obowiązek sprawowania opieki wynika z prawomocnego orzeczenia sądu.

Odroczenie przysługuje na czas sprawowania opieki. Przyznaje się je nie więcej niż trzy razy, na czas określony we wniosku, nie dłuższy jednak niż 12 miesięcy. Po trzykrotnym skorzystaniu z tego odroczenia poborowy jest przenoszony do rezerwy. O konieczności sprawowania przez poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny decyduje wójt lub burmistrz (prezydent miasta). Zasady wydawania takiej decyzji określone są w rozporządzeniu Rady Ministrów z dn. 3 stycznia 2006 r. w sprawie orzekania o konieczności sprawowania przez poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny (Dz. U. z 2006 r., Nr 17, poz. 129).

3. Pobieranie nauki: studenci, osoby pobierające naukę w zakładach kształcenia nauczycieli oraz alumni wyższych seminariów duchownych, osoby zakonne (po profesji czasowej), nowicjusze w zakonach albo słuchacze szkół duchownych kościołów i związków wyznaniowych, mających osobowość prawną, otrzymują odroczenie na czas pobierania nauki. Odroczenie przysługuje również ze względu na pobieranie nauki w szkole ponadgimnazjalnej (każdej szkole powyżej gimnazjum nie będącej uczelnią wyższą), a do dnia 31 sierpnia 2008 r. także w szkole ponadpodstawowej. Jest też możliwe uzyskanie odroczenia ze względu na kształcenie mające na celu zdobycie kwalifikacji przydatnych w wojsku (na podstawie umowy zawartej z wojskowym komendantem uzupełnień, na czas tego kształcenia).

Odroczenia związane z pobieraniem nauki przysługują ze względu na naukę w systemie dziennym, wieczorowym, zaocznym i eksternistycznym. Przysługują one również studentom i uczniom odbywającym naukę za granicą. W tym wypadku, jeśli skierowanie lub rekrutacja nastąpiła przez uczelnię (szkołę) mającą siedzibę na terenie kraju, wówczas stosuje się normalny tryb doręczania wniosków i zaświadczeń (wystarczy zaświadczenie z dziekanatu lub sekretariatu, albo też indeks z zaliczonym poprzednim semestrem). Jeśli jednak rekrutacja miała miejsce za granicą, wówczas odpowiednie zaświadczenie składamy do konsulatu.

Od 3 stycznia 2006 r. zniknęła granica końca roku szkolnego, w którym poborowy kończy 27 rok życia, do czasu której można było korzystać z odroczenia ze względu na pobieranie nauki. Obecnie można pobierać naukę bezterminowo. Trzeba jednakże pamiętać, że zniknęła też granica końca roku kalendarzowego, w którym poborowy kończy 28 rok życia, po której poborowy, który nie odbył służby wojskowej był automatycznie przenoszony do rezerwy. Nawet absolwenci mający 29 lat i więcej mogą zostać wezwani do WKU celem powołania ich do służby wojskowej (pisaliśmy o tym w poprzednim podrozdziale).

Odroczenia dla absolwentów szkół wyższych
Wszystkie rodzaje odroczeń dotyczą również absolwentów szkół wyższych (art. 93 ust. 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP), a zatem przysługują im również obligatoryjne odroczenia ze względu na pobieranie nauki na drugim kierunku studiów, podjętym po zakończeniu lub w trakcie trwania kierunku pierwszego.

Oprócz tego odroczenie absolwentom przysługuje również wtedy, gdy bezpośrednio po ukończeniu studiów podjęli oni naukę na dziennych studiach doktoranckich. W takim przypadku poborowego powołuje się na przeszkolenie wojskowe nie później niż w ciągu dwunastu miesięcy od dnia uchylenia lub wygaśnięcia decyzji o odroczeniu.

Należy również pamiętać, iż według art. 91 ustawy o powszechnym obowiązku obrony, za absolwentów szkół wyższych uważa się poborowych, którzy złożyli egzaminy wymagane planem studiów, w tym egzamin dyplomowy, i uzyskali uprawnienia do otrzymania dyplomu. Tak więc samo uzyskanie absolutorium nie oznacza, że dany poborowy jest już absolwentem (o czym często zapewnia się w WKU) i tym samym nie podlega on jeszcze powołaniu do odbycia przeszkolenia wojskowego.

Poborowych będących absolwentami szkoły wyższej powołuje się do odbycia przeszkolenia wojskowego nie później niż w ciągu dwunastu miesięcy, licząc od dnia, w którym WKU otrzymało zawiadomienie, że stali się absolwentami szkół wyższych.

Odroczenie przyznawane uznaniowo
Chodzi o odroczenia udzielane ze względu na ważne sprawy osobiste lub rodzinne poborowego. W szczególności dotyczy to trudnej sytuacji osobistej lub rodzinnej, która nie upoważnia do udzielenia poborowemu odroczenia z tytułu sprawowania bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny albo z powodu konieczności załatwienia spraw związanych z prowadzeniem przez poborowego przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego albo innej działalności gospodarczej. Udziela się go tylko jeden raz na okres od trzech do dwunastu miesięcy. Pamiętajmy, że odroczenia tego wojskowy komendant uzupełnień udzielić może, ale nie musi, jeśli uzna, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające jego przyznanie.

Szczegółowe zasady udzielania odroczeń znajdują się wrozporządzeniu Rady Ministrów z dn. 31 maja 2006 r. w sprawie udzielania odroczeń zasadniczej służby wojskowej (Dz. U. z 2006 r., Nr 118, poz. 800).

Wcześniejsze zwolnienie żołnierza z zasadniczej służby wojskowej

Istnieje możliwość zwolnienia żołnierza z odbywania zasadniczej służby wojskowej przed jej odbyciem. Dowódca jednostki zwalnia żołnierza w razie:
1) uznania go ze względu na stan zdrowia za czasowo niezdolnego do czynnej służby wojskowej lub niezdolnego do czynnej służby wojskowej w czasie pokoju albo za trwale i całkowicie niezdolnego do czynnej służby wojskowej w czasie pokoju oraz w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny,
2) konieczności sprawowania przez niego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny (analogicznie jak przy uzyskiwaniu odroczenia z tego powodu),
3) wybrania go do Sejmu,
4) zarządzenia w stosunku do niego wykonania kary pozbawienia wolności.