VII. PROBLEMY, KTÓRE MOGĄ POJAWIĆ SIĘ NA STARCIE NOWEGO SYSTEMU
Ustawa o świadczeniach rodzinnych wchodzi w życie 1 maja 2004 r. Chociaż ostateczny tekst ustawy
znany jest od kilku miesięcy, to jednak, w tym czasie, wprowadzano do niego zmiany. Pierwsza
nowelizacja (Dz.U.2004.35.305) dotyczyła dodatku z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole
poza miejscem zamieszkania. Druga, zawarta w nowej ustawie o pomocy społecznej jest już znacznie
obszerniejsza: zmienia 12 artykułów i wprowadza trzy nowe. Większość osób będzie otrzymywała
świadczenia z gmin. Dla gmin jest to nowe zadanie i nie wiadomo jak sobie z nim poradzą. Obowiązki
gmin mogą przejmować ośrodki pomocy społecznej, ale to też powoduje komplikacje.
Miesiąc przed wejściem w życie nowej ustawy o świadczeniach rodzinnych, środowiska zaangażowane
w jej realizację sygnalizują następujące problemy:
>> Od kiedy można przyjmować wnioski? Dla osób pobierających świadczenia
najlepiej byłoby, gdyby mogły składać wnioski jak najwcześniej. Jeśli wszyscy zaczną robić to
dopiero po pierwszym maja nie uda się uniknąć kolejek. Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki
Społecznej wystosowało do gmin list z informacją, że nie ma prawnych przeszkód, żeby rozpocząć
prace - druk formularzy, wydawanie formularzy, przyjmowanie wniosków - jeszcze w kwietniu. Jednak
gminy nie czują się gotowe. Brak jest np. programów komputerowych do obsługi świadczeń. Wszystko to
powoduje, że wiele gmin, będzie czekać do maja.
>> Z czego będą żyć świadczeniobiorcy w maju 2004 r.? Normalnie
świadczenia powinny być wypłacane do 15 dnia danego miesiąca. Jednak dla pierwszego miesiąca
funkcjonowania nowego systemu zrobiono wyjątek. Przewidując trudna sytuację, przesunięto termin
wypłaty świadczeń za maj 2004 r. do 15 czerwca. Może to oznaczać, że wiele osób majowe świadczenia
otrzyma z miesięcznym opóźnieniem. Maj może być więc dla świadczeniobiorców trudnym okresem (
okresem bez pieniędzy ) i już teraz należy się na ten okres przygotować.
>> Wywiad środowiskowy, a świadczenia rodzinne. Świadczenia rodzinne są
świadczeniami obligatoryjnymi - muszą być wypłacone jeśli dana osoba przedstawi wymagane dokumenty
poświadczające jej trudną sytuację (m.in. niskie dochody). Nie jest potrzebna żadna inna forma
potwierdzenia uprawnień: szczególnie wywiad środowiskowy. Jednak, ponieważ wypłacaniem świadczeń
zajmą się m.in. ośrodki pomocy społecznej, informacje uzyskane przez pracowników socjalnych w
trakcie wywiadów środowiskowych, będą dostępne. Może bowiem się zdarzyć, że osoba lub rodzina
ubiega się o świadczenie rodzinne i jednocześnie o zasiłek z pomocy społecznej. Nie wiadomo, jak
wykorzystać wiedzę zdobytą podczas wywiadu środowiskowego - szczególnie jeśli uzyskane podczas
wywiadu informacje nie zgadzają się z tym, co dana osoba przedstawiła w dokumentach zgłoszonych do
wniosku o świadczenia rodzinne.
>> Pomoc społeczna a świadczenia rodzinne: różnice w definicjach. Nowa
ustawa o pomocy społecznej oraz nowa ustawa o świadczeniach rodzinnych zawierają definicje
(pojęcia): m.in. definicję rodziny. Definicje te różnią się od siebie. Te same pojęcie jest inaczej
rozumiane dla potrzeby świadczeń rodzinnych i inaczej dla zasiłków z pomocy społecznej. Częściowo
wynika to z założenia, że obie ustawy tworzą integralne, niezależne chociaż wzajemnie uzupełniające
się, systemy pomocy. Jednak w sytuacji, kiedy obsługą obu systemów świadczeń zajmować się będą te
same instytucje (ośrodki pomocy społecznej) różnice w definicjach mogą rodzić problemy w rozumieniu
prawa. Nowe rozumienie niektórych pojęć jest problemem opisanym również w ostatnim punkcie tej
listy.
>> Urzędy skarbowe i dokumentowanie dochodów. Osoby ubiegające się o
świadczenia rodzinne zobowiązane są do dokumentowania swoich dochodów. Najczęściej oznacza to
konieczność uzyskania zaświadczenia z urzędu skarbowego. W 2004 r. takie zaświadczenie trzeba
będzie uzyskać pod koniec kwietnia (jeśli chcemy otrzymywać świadczenie od początku okresu
zasiłkowego). Kwiecień to dla urzędów skarbowych okres największego natężenia pracy (związane jest
to m.in. z obowiązkiem rozliczenia się z fiskusem). Może to powodować problemy w płynnym i
terminowym wydawaniu zaświadczeń. Trzeba również pamiętać, że ostatni raz urzędy skarbowe miały
okazje zetknąć się z tym problemem w maju 2002 r. Od tego momentu okresy zasiłkowe były
systematycznie przedłużane i nie istniała konieczność corocznego potwierdzania swoich dochodów.
Urzędy mogły już zapomnieć ile pracy oznacza terminowe wydanie odpowiednich zaświadczeń wszystkim
zamierzającym ubiegać się o świadczenia rodzinne.
>> Likwidacja Funduszu Alimentacyjnego i wniosek do Trybunału
Konstytucyjnego. W trakcie prac nad ustawą o świadczeniach rodzinnych, pomysł likwidacji
Funduszu i zastąpienie wypłacanych z niego świadczeń nowym dodatkiem, budził największe
kontrowersje. Do tej pory wiele osób nie może się z tym pogodzić. Obecnie (kwiecień 2004), w Sejmie
dyskutowany jest projekt ustawy odkładającej likwidację Funduszu do 1 stycznia 2005 r. Własny
projekt ustawy w obronie tego typu instytucji przygotował też Rzecznik praw dziecka. Do Trybunału
Konstytucyjnego wpłynął wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich, o zbadanie zgodności ustawy o
świadczeniach rodzinnych z konstytucją. Zarzuty Rzecznika dotyczą właśnie m.in. przepisów
likwidujących Fundusz oraz konstrukcji dodatków z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Los
Funduszu, a nawet szerzej: kształt systemu świadczeń rodzinnych, nie jest więc jeszcze -
ostatecznie i na trwałe - przesądzony.
