XI. WYBRANE UPRAWNIENIA OBYWATELA W POSTĘPOWANIU
ADMINISTRACYJNYM
W trakcie postępowania przed urzędami obywatelom przysługują
pewne prawa. Zawarte są one w Kodeksie postępowania
administracyjnego i ich nieprzestrzeganie przez urząd może być
podstawą uchylenia danej decyzji przed organem odwoławczym lub
przed sądem administracyjnym. Poniżej przedstawiamy najistotniejsze
z uprawnień.
Osoby, które natrafiają na trudności w pomyślnym załatwieniu
swoich spraw w urzędach powinny wiedzieć jakie są ich prawa i
korzystać z nich. Wiedza taka pomaga zachować się prawidłowo w
trakcie postępowania, a nasze kompetentne i konsekwentne działanie
powoduje, że jesteśmy lepiej (poważniej) traktowani przez
pracowników urzędu prowadzących naszą sprawę.
Prawo do informacji
Urzędy mają obowiązek w sposób należyty i wyczerpujący informować
strony postępowania o wszystkich faktach i przepisach prawnych,
które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, które to
są przedmiotem tego postępowania. Co więcej, urząd ma obowiązek
czuwać nad tym, aby strony biorące udział w postępowaniu nie
poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i są zobowiązane
udzielać im niezbędnych wskazówek.
Należy również pamiętać, że strona nie ponosi negatywnych
konsekwencji błędnego pouczenia przed urząd co do prawa odwołania
albo wniesienia powództwa do sądu powszechnego lub skargi do sądu
administracyjnego (np. co do terminu wniesienia odwołania).
Prawo do czynnego udziału w postępowaniu przed
urzędem
Urzędy mają obowiązek zapewnić stronom postępowania czynny udział w
postępowaniu (czyli np. swobodne wypowiedzenie się co do ustaleń
poczynionych w jego trakcie, składanie wniosków dowodowych itp.), a
przed wydaniem decyzji mają obowiązek umożliwić stronom
wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz
zgłoszonych żądań.
Urzędy mogą odstąpić od tej zasady tylko wtedy, gdy załatwienie
danej sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla
życia i zdrowia ludzkiego, albo ze względu na niepowetowaną szkodę
materialną.
Prawo do przeglądania akt sprawy i sporządzania
odpisów
W trakcie postępowania urzędy są zobowiązane umożliwić stronom
przeglądanie akt sprawy oraz sporządzanie z nich notatek i odpisów.
Jeżeli jest to uzasadnione jej ważnym interesem, strona może
również zażądać uwierzytelniania sporządzonych przez siebie odpisów
lub wydania jej z akt sprawy uwierzytelnionych odpisów.
Prawo do obiektywnego załatwienia sprawy
Prawo to polega na tym, że pracownik urzędu, który bierze udział w
postępowaniu i który mógłby być osobiście zainteresowany określonym
wynikiem tego postępowania zostaje wyłączony z udziału w tym
postępowaniu.
Umotywowany wniosek o wyłączenie strona postępowania może złożyć
do bezpośredniego przełożonego danego pracownika (dokładne
wyliczenie powodów, dla których można złożyć wniosek o wyłączenie
danego pracownika urzędu, znajduje się w art. 24 kpa).
Prawo do ustanowienia pełnomocnika
Na każdym etapie postępowania strona może ustanowić pełnomocnika.
Pełnomocnik może dokonywać wszelkich działań w imieniu strony (może
występować w całym postępowaniu jak i podejmować tylko niektóre
czynności). Tym niemniej jednak nie może on występować jeśli
charakter danej czynności wymaga osobistego działania strony.
Pełnomocnikiem może być dorosła osoba posiadająca zdolność do
czynności prawnych. Pełnomocnictwa udzielamy na piśmie lub też
przez zgłoszenie do protokołu.
Działanie urzędów na podstawie prawa
Jedną z podstawowych zasad działania urzędów jest to, że działają
one na podstawie przepisów prawa. Jeśli spotykamy się z działaniem,
co do którego mamy wątpliwości, czy jest ono zgodne z prawem,
wówczas trzeba zażądać wskazania podstawy prawnej danej czynności.
Wskazanie podstawy musi być konkretne – tzn. wskazujące określony
paragraf lub artykuł danej regulacji, a nie tylko wybrany akt
prawny.
Zasada zaufania
Oznacza ona m.in., że urzędy powinny prowadzić postępowanie w taki
sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa czyli
np. wszelkie wątpliwości rozstrzygać na korzyść obywateli, wydawać
podobne decyzje w podobnych stanach faktycznych itp.
